Hydrograf
Wróć do aplikacji

Przewodnik użytkownika

Hydrograf na mapie

Mapa, zlewnie, opad i odpływ — od pierwszego kliknięcia do własnych scenariuszy.

To wersja rozwojowa: wyniki, wygląd i funkcje mogą się jeszcze zmieniać. Masz uwagę? Przycisk „Zgłoś uwagę” jest na górnym pasku aplikacji.

Na start

Na start

Czym jest Hydrograf?

W skrócie

Hydrograf wyznacza z NMT zlewnię wskazanego przekroju, oblicza jej parametry fizjograficzne i CN z pokrycia terenu oraz grup glebowych HSG, a dla zlewni do 250 km² — hydrogram odpływu metodą SCS-CN z opadu projektowego PMAXTP. Wszystko na mapie w przeglądarce.

Bez instalacji

Wystarczy przeglądarka — na komputerze lub telefonie. Nie trzeba znać programów do map (GIS) ani wzorów: Hydrograf liczy sam, a znak (i) przy każdej wartości wyjaśnia, co ona znaczy.

Czego się spodziewać — a czego nie

Hydrograf da Ci

Obraz zlewni w kilka sekund

Granicę na mapie, powierzchnię, wysokości i spadki terenu, udział lasów, pól, łąk i zabudowy oraz rodzaje gleb.

Szacunek odpływu po ulewie

Ile wody i jak szybko może spłynąć do wybranego miejsca po silnym deszczu — dla zlewni do 250 km².

Przekrój terenu

Wykres wysokości wzdłuż dowolnej linii narysowanej na mapie.

Hydrograf nie jest

Prognozą powodzi

Nie korzysta z bieżących pomiarów ani prognoz pogody — nie powie, czy rzeka wyleje jutro. Ostrzeżenia hydrologiczne wydaje IMGW-PIB.

Źródłem dokładnych liczb

Wyniki to szacunki z uproszczonych modeli; prawdziwy przepływ może być wyraźnie inny. Do decyzji i projektów potrzebna jest ocena specjalisty.

Oficjalną mapą zagrożenia

Mapa głębokości wody to wstępny wynik dla jednej małej zlewni. Oficjalne mapy zagrożenia powodziowego publikują Wody Polskie.

Wersja rozwojowa: wygląd, funkcje i liczby mogą się jeszcze zmieniać.

Na jakie pytania odpowiada?

Skąd spływa woda do tego miejsca?
Granica zlewni na mapie.
Jak duża jest zlewnia i jak ukształtowana?
Powierzchnia, wysokości, spadki, kształt.
Co pokrywa teren?
Udział lasów, pól, łąk, zabudowy i wód oraz rodzaje gleb.
Ile wody może spłynąć po ulewie?
Hydrogram: największy przepływ, czas do jego wystąpienia, objętość wody.
Jak wygląda teren wzdłuż linii?
Profil terenu: wykres wysokości.

Kto może korzystać?

Przyrodnicy

Skąd pochodzi woda zasilająca potok, mokradło czy staw i jakie tereny — lasy, pola, zabudowa — ją otaczają.

Samorządy

Wstępnie: skąd po ulewie spływa woda w stronę dróg i zabudowy, zanim zleci się dokładne obliczenia.

Studenci i nauczyciele

Hydrologia na prawdziwych danych — bez instalowania programów.

Projektanci

Szybki pierwszy szacunek parametrów zlewni i odpływu przed szczegółowym projektem.

Pierwszy wynik w trzech krokach

01Pokaż drogi wody

W panelu „Warstwy” (na telefonie przycisk „Warstwy” nad mapą) zaznacz „Linie spływu”. Niebieskie linie pokażą, którędy płynie woda.

02Wskaż miejsce

Na pasku nad mapą wybierz „Wybierz zlewnię” i kliknij przy niebieskiej linii — w miejscu, dla którego chcesz poznać zlewnię.

03Przeczytaj wynik

Na mapie pojawi się granica zlewni, a w panelu „Zlewnia” — powierzchnia, wysokości, pokrycie terenu, a niżej deszcz i odpływ.

Gdzie są dane? Tylko w obszarze tej instancji Hydrografu. Mapa po otwarciu sama pokazuje ten obszar; poza nim Hydrograf nie wyznaczy zlewni.

Szczegóły każdej funkcji opisują kolejne rozdziały. Coś nie działa albo masz pomysł? Przycisk „Zgłoś uwagę” na górnym pasku.

Słowniczek

Zlewnia
Cały obszar, z którego deszcz spływa do wybranego miejsca na rzece; jej granica biegnie grzbietami wzniesień.
Ciek
Rzeka, potok lub rów, którym płynie woda.
NMT
Numeryczny model terenu — cyfrowa mapa wysokości, z której Hydrograf odczytuje, dokąd spływa woda.
Linie spływu
Drogi, którymi woda spływa po terenie, wyliczone z NMT; to na nich wskazuje się miejsce.
Opad projektowy
Umowny silny deszcz, np. taki, który zdarza się średnio raz na 100 lat.
Hydrogram
Wykres pokazujący, jak po deszczu rośnie i opada ilość wody płynącej w cieku.

↑ Spis treści

01 · Zanim zaczniesz

Obszar danych i status wyników

Obszar danych

Dane obejmują tylko obszar tej instancji Hydrografu. Po otwarciu mapa sama pokazuje ten obszar, a warstwy kończą się na jego granicy.

Poza obszarem

Kliknięcie w trybie „Wybierz zlewnię” poza liniami spływu kończy się komunikatem „Nie znaleziono zlewni cząstkowej w tym punkcie. Kliknij w obszarze pokrytym liniami spływu.” Profil przecinający granicę danych może pokazać 0 m na odcinku bez danych; profil całkiem poza nimi może zwrócić błąd.

Status wyników

To wersja rozwojowa: wartości i funkcje mogą się zmieniać. Hietogram i hydrogram powstają tylko dla zlewni do 250 km². Mapa głębokości wody SFINCS to wynik wstępny, do podmiany.

Zgubiłeś obszar? Ikona ramki „Przybliż do zasięgu warstw” w panelu „Warstwy” pokazuje zasięg włączonych warstw, a gdy żadna nie jest włączona — cały obszar danych.

↑ Spis treści

02 · Orientacja

Co jest na ekranie?

Widok aplikacji po wyznaczeniu zlewni Kamiennika: cztery tryby nad mapą, granica zlewni, panel z powierzchnią 37,11 km² i pasek źródeł.
Co jest na ekranie? Kliknij obraz, aby powiększyć.
Górny pasek

Nazwa aplikacji i kontekst („Mapa / Zlewnia … km²”), przycisk „Zgłoś uwagę”, przycisk „Instrukcja” (otwiera najpierw okno powitalne), „Aplikacje” i motyw Auto · Jasny · Ciemny. „Aplikacje” to lista innych aplikacji ekosystemu (np. Hydrologa, Archiwisty), gdy ta instalacja Hydrografa je zna; każda otwiera się we własnej karcie.

Panele

Po lewej szyna Mapa · Logowanie i panel „Warstwy”, po prawej panel „Zlewnia” z wynikami; w trybie sieci po prawej panel „Sieć zlewni”.

Nad mapą

Tryby pracy i podpowiedź; w trybie „Wybierz zlewnię” u góry mapy także wybór „Jedna zlewnia” · „Sieć zlewni”. Przy zwiniętym panelu pojawia się tu przycisk „Warstwy” lub „Zlewnia”.

Krawędź panelu przeciągnij, by zmienić szerokość; dwuklik przywraca domyślną, a przeglądarka zapamięta wybór. × w „Warstwach” zwija panel, × w „Zlewni” chowa go, a wynik zostaje na mapie (przycisk „Zlewnia” go przywraca); kosz w „Zlewni” czyści wynik.

Pod mapą pasek źródeł danych podaje źródła tego, co widać na mapie i w panelach: przy opadzie PMAXTP dwie linie IMGW-PIB, przy danych GUGiK (NMT, BDOT10k) i gleb SoilGrids krótko „Źródło: GUGiK (…)” i „Źródło: ISRIC SoilGrids, CC BY 4.0”. Przycisk „Źródła i warunki” otwiera ich pełne brzmienie z warunkami korzystania z danych; to samo pokazuje okno powitalne. W serwisie publicznym odnośnik „Regulamin” jest na dole lewego paska aplikacji (na telefonie na końcu dolnego paska), pod spisem treści tej instrukcji, na końcu listy „Aplikacje” oraz w oknach „Źródła i warunki” i powitalnym; regulamin otwiera się w nowej karcie.

Cztery tryby pracy

Pasek nad mapą z czterema trybami: Przeglądanie, Wybierz zlewnię, Profil terenu i Identyfikuj.
Cztery tryby pracy. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Przeglądanie

Przesuwaj mapę i przybliżaj ją kółkiem myszy lub przyciskami + i −. Kliknięcie niczego nie zaznacza; panel „Zlewnia” się zwija, wynik zostaje. W lewym dolnym rogu — współrzędne kursora (WGS84, PL-1992 lub PL-2000).

Wybierz zlewnię · Jedna zlewnia

Kursor zmienia się w krzyżyk, a panel „Zlewnia” się otwiera; u góry mapy wybierasz, co wyznaczyć — domyślnie „Jedna zlewnia”. Kliknij przy linii spływu — Hydrograf wyznaczy zlewnię klikniętego odcinka (zobacz odpowiednią część).

Wybierz zlewnię · Sieć zlewni

Kliknij przekrój zamykający, potem ujścia dopływów i wodowskazy: po każdej zmianie mapa pokaże podgląd sieci, a znaczniki — węzły J (w zbiegu cieków) i P (poza zbiegiem). „Oblicz charakterystyki” poda parametry zlewni, odcinków i węzłów dla Hydrologa (rozdział 06). Zlewnia i sieć zostają, gdy przełączasz opcje; tryb wraca do opcji wybranej ostatnio.

Profil terenu

Klikaj punkty linii; profil narysuje ponowne kliknięcie ostatniego punktu, dwuklik lub „Rysuj profil”. Backspace cofa punkt, Esc porzuca linię. Wykres — w szufladzie u dołu mapy (zobacz rozdział 08).

Identyfikuj

Kliknij miejsce: okienko poda współrzędne w trzech układach („Kopiuj”), wysokość, najbliższy ciek, pokrycie terenu z CN dla AMC I–III, glebę i sieć spływu, a z wynikiem SFINCS — głębokość wody.

Esc przerywa rysowanie, potem zamyka okienko punktu; gdy nic nie rysujesz, zwija panel „Zlewnia” jak ×, a wynik zostaje na mapie: czyści go tylko kosz. W „Sieci zlewni” Esc też tylko chowa panel.

↑ Spis treści

03 · Warstwy

Panel „Warstwy”

Panel Warstwy z podkładami, liniami spływu, SFINCS i mapą zagrożenia powodziowego obok mapy z warstwą głębokości wody.
Panel „Warstwy”. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Wiersz warstwy

Pole wyboru włącza warstwę, suwak ustawia krycie w %. Pełną nazwę skróconego wiersza pokaże najechanie kursorem.

Trzy grupy

Warstwy podkładowe (teren, wody, gleby, pokrycie), Wyniki analiz (linie spływu, wyniki modeli) i Podkłady kartograficzne — mapa tła, zawsze jedna, oraz nakładka „Mapa zagrożenia powodziowego”.

Przybliż do zasięgu

Ikona ramki obok tytułu panelu dopasowuje widok do włączonych warstw, a gdy żadna nie jest włączona — do całego obszaru danych.

Legendy

NMT, linie spływu, grupy glebowe, pokrycie terenu, wynik SFINCS i mapa zagrożenia powodziowego mają legendę w lewym dolnym rogu mapy, dopóki są włączone.

„Kanalizacja deszczowa” pojawia się na liście tylko wtedy, gdy serwer ma dane kanalizacji — dla obecnego obszaru ich nie ma.

Co pokazują warstwy i podkłady

Warstwy podkładowe

NMT (wysokości)
Numeryczny model terenu GUGiK: wysokość kolorem, z cieniowaniem rzeźby; legenda podaje skalę barw w m n.p.m.
Zbiorniki wodne (BDOT10k)
Wody stojące z bazy topograficznej BDOT10k.
Cieki BDOT10k
Rzeki i potoki z bazy BDOT10k — z mapy, nie z NMT.
Grupy glebowe (HSG)
Hydrologiczne grupy gleb A–D, od przepuszczalnych do nieprzepuszczalnych.
Pokrycie terenu (BDOT10k)
Grunty orne, lasy, łąki, zabudowa, drogi, wody — z tych klas Hydrograf liczy CN.
Zagłębienia
Bezodpływowe obniżenia terenu wyznaczone z NMT.

Podkłady kartograficzne

OpenFreeMap szary
Domyślny podkład wektorowy w odcieniach szarości.
OSM GUGiK szary (tylko Polska)
OpenStreetMap z serwera GUGiK, w szarości.
Ortofotomapa GUGiK
Zdjęcia lotnicze Polski z serwera GUGiK.
bez podkładu
Same warstwy na jednolitym tle.
Mapa zagrożenia powodziowego
Nakładka nad podkładem: głębokość wody przy powodzi od rzeki według Wód Polskich — więcej tutaj.

Wyniki analiz

Linie spływu
Sieć wyliczona z NMT — więcej tutaj.
Głębokość wody — SFINCS…
Wynik modelu hydraulicznego — więcej tutaj.

Cieki BDOT10k pochodzą z mapy, a linie spływu Hydrograf wylicza z NMT — to na nich wyznacza zlewnie. Porównaj obie warstwy przed wyborem punktu.

Linie spływu i próg akumulacji spływu

Skąd się biorą

Hydrograf wylicza je z NMT: woda z każdej komórki terenu spływa w dół stoku, a linia zaczyna się tam, gdzie zbiera się z dostatecznie dużej powierzchni. Na tej sieci wyznacza się zlewnie.

Grubość i kolor

Im większa zlewnia powyżej danego miejsca, tym linia grubsza i ciemniejsza. Skala legendy „Linie spływu — zlewnia [km²]” biegnie od 0.001 do 20 km².

Dymek nad linią

Najedź kursorem na linię: „Zlewnia” to powierzchnia w km², dalej „Rząd Strahlera” i „Długość” odcinka w km. Odcinki kończą się na połączeniach cieków.

Próg akumulacji spływu

Pole pod włączoną warstwą: 1 ha — gęstsza sieć, także bardzo małe zlewnie — albo 10 ha (domyślnie). Zlewnia jest wyznaczana na sieci z wybranym progiem.

Próg akumulacji spływu to najmniejsza powierzchnia, z której musi spływać woda, żeby powstała linia. Hydrograf podaje go w hektarach, a od 1 km² (100 ha) w km²: 1 ha = 10 000 m², 10 ha = 0,1 km².

Głębokość wody z modelu SFINCS

Warstwa SFINCS na mapie zlewni Kamiennika i legenda maksymalnej głębokości wody z klasami od 0,05 do ponad 2 m.
Głębokość wody z modelu SFINCS. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Co pokazuje

Największą głębokość wody w każdym miejscu w symulacji modelem hydraulicznym 2D SFINCS: zlewnia Kamiennika (ok. 37 km²), opad PMAXTP na 24 h przy p = 1%. To warstwa dla jednej zlewni i jednego scenariusza, nie prognoza.

Legenda

„Maks. głębokość wody [m]”: 0,05–0,2 · 0,2–0,5 · 0,5–1 · 1–2 · > 2. Domyślne krycie — 80 %.

(i) przy nazwie

Co pokazuje warstwa, jak ją czytać i z jakich danych powstała.

Założenia symulacji

36 h symulacji: 24 h opadu (134,5 mm, rozkład Beta) i 12 h recesji. Siatka 5 m na NMT 5 m bez zmian, szorstkość Manninga i CN z pokrycia terenu BDOT10k i grup glebowych SoilGrids, bez kalibracji; koryta nie są wpalone w NMT, stawy są na starcie puste.

WYNIK WSTĘPNY, nie do projektowania i nie oficjalna mapa zagrożenia powodziowego — porównaj go z warstwą MZP. Opad spada na całą siatkę modelu, a MZP liczono dla przepływu w rzece, więc warstwa obejmuje znacznie więcej terenu. Zapora zbiornika Świerzawa nie ma w modelu upustu dennego ani przelewu: od ok. 28,6 h woda przelewa się przez najniższy punkt korony zapory w NMT (281,16 m n.p.m.), choć rzeczywisty przelew (korona 279,63 m n.p.m.) zadziałałby po ok. 20 h, więc poziom wody w zbiorniku jest zawyżony. W 24 punktach MZP zwierciadło wody leży średnio ok. 0,9 m wyżej niż na MZP, głównie przez dużą szorstkość lasu i łąki w korytach.

Mapa zagrożenia powodziowego (MZP)

Mapa zagrożenia powodziowego dla prawdopodobieństwa 1% w okolicy Legnicy, z legendą głębokości i otwartym panelem warstw.
Mapa zagrożenia powodziowego (MZP). Kliknij obraz, aby powiększyć.
Co to jest

Oficjalna mapa Wód Polskich z systemu ISOK: gdzie i jak głęboko stanie woda, gdy wyleje rzeka. Hydrograf pobiera ją wprost z serwera Wód Polskich.

0,2 % · 1 % · 10 %

Szansa na taką powódź w każdym roku: 10 % — średnio raz na 10 lat, 1 % — raz na 100 lat, 0,2 % — raz na 500 lat (rzadka, najwięcej wody). „Raz na 100 lat” nie znaczy „co 100 lat” — może przyjść dwa lata z rzędu.

Jak włączyć

W „Podkładach kartograficznych” zaznacz „Mapa zagrożenia powodziowego” i wybierz prawdopodobieństwo. Mapa leży nad podkładem i NMT, ale pod wynikiem SFINCS.

Głębokości widać po przybliżeniu mapy (od skali ok. 1:50 000) i tylko przy rzekach objętych mapami Wód Polskich. Dane: Wody Polskie / ISOK, licencja CC BY 4.0.

↑ Spis treści

04 · Zlewnia

Wyznacz zlewnię w trzech krokach

01Pokaż sieć

W panelu „Warstwy” włącz „Linie spływu” i przybliż mapę do wybranego cieku.

02Kliknij odcinek

Włącz tryb „Wybierz zlewnię” (u góry mapy „Jedna zlewnia”) i kliknij przy linii. Ujście wypadnie na dolnym końcu klikniętego odcinka — zwykle na najbliższym połączeniu cieków poniżej.

03Poczekaj na granicę

Zlewnie cząstkowe zapalają się od ujścia w górę i pulsują, aż serwer scali granicę — przy setkach km² nawet ponad minutę. Wynik trafi do panelu „Zlewnia”.

Przy zbiegu cieków przybliż mapę do poziomu pojedynczych budynków (zoom ≥ 15) — kilka metrów decyduje, który odcinek zostanie wybrany. Potem sprawdź znacznik ujścia na mapie i współrzędne w tytule panelu.

Nowe kliknięcie od razu zastępuje poprzedni wynik. Poza obszarem danych panel pokaże „Błąd: Nie znaleziono zlewni cząstkowej w tym punkcie…”.

Wynik na mapie i w panelu

Na mapie

  • Granica zlewni — kontur z jasnym wypełnieniem; mapa sama się do niej przybliża.
  • Ujście — kółko; po najechaniu „Ujście: … m n.p.m.”.
  • Ciek główny — odcinki zgodne z ciekami BDOT10k grubsze, pozostałe cieńsze i bledsze.
  • Najdłuższa droga spływu — od najdalszego punktu zlewni do ujścia.
  • Najdłuższa droga spływu od granicy zlewni — od najdalszego punktu na granicy zlewni do miejsca, gdzie łączy się z najdłuższą drogą spływu; tylko gdy zaczyna się w innym punkcie.

W panelu „Zlewnia”

Kluczowe wartości

Powierzchnia [km²], CN, Wys. średnia [m n.p.m.] i Spadek [%] — zawsze na górze panelu.

Sekcje 1–8

Parametry podstawowe, Wskaźniki kształtu, Rzeźba terenu, Sieć rzeczna, Pokrycie terenu, Grupy glebowe (HSG), Hietogram, Hydrogram. Kliknij nagłówek, by rozwinąć; po prawej skrót, np. liczba wierszy, „HI …”, „rząd …”.

Legenda „Zlewnia” w lewym dolnym rogu mapy objaśnia symbole, które są na mapie, i znika po wyczyszczeniu wyniku. Kolory: granica i ujście — morski kolor Hydrografa, ciek główny — niebieski, drogi spływu — pomarańczowe. Hietogram i Hydrogram pojawiają się tylko dla zlewni do 250 km².

Parametry podstawowe i wskaźniki kształtu

1 · Parametry podstawowe

Wymiary
Powierzchnia zlewni [km²], Obwód zlewni, Długość zlewni, Średnia szerokość [km].
Wysokości
Wysokość min., max. i średnia [m n.p.m.] z NMT.
Spadki
Średni spadek terenu i Spadek cieku głównego [%].
Ciek i drogi spływu
Długość cieku głównego, Długość cieku wg BDOT10k, Najdłuższa droga spływu z jej spadkiem, Spływ powierzchniowy – długość i spadek, Najdłuższa droga spływu od granicy zlewni [km].
CN (krzywa odpływu)
Średnia ważona CN kompleksów glebowo-roślinnych dla AMC II: klas pokrycia terenu BDOT10k na grupach glebowych HSG, z tablic TR-55.
Ujście
Szerokość φ, długość λ [°] i wysokość [m n.p.m.].

2 · Wskaźniki kształtu (bez jednostek)

Cz zwartości
Obwód zlewni do obwodu koła o tej samej powierzchni; dla koła 1.
Ck kolistości
Powierzchnia zlewni do powierzchni koła o tym samym obwodzie.
Cw wydłużenia
Średnica koła o powierzchni zlewni do długości zlewni.
Cf formy
Powierzchnia zlewni do kwadratu jej długości.
Cl lemniskaty
Koło o średnicy równej długości zlewni do powierzchni zlewni.

Wiersze bez wartości są pomijane. Wydłużona zlewnia daje zwykle niższą i późniejszą falę niż zwarta. Wskaźniki zależne od obwodu bywają niespójne (np. Cz < 1), bo wygładzona granica jest krótsza niż obrys komórek NMT, z których liczy się powierzchnię — szczegóły w (i).

Rzeźba, sieć rzeczna, pokrycie i gleby

Parametry rzeźby zlewni Kamiennika: wysokość minimalna i maksymalna, średnia wysokość oraz spadki.
Rzeźba, sieć rzeczna, pokrycie i gleby. Kliknij obraz, aby powiększyć.
3 · Krzywa hipsometryczna

Dla każdej wysokości pokazuje, jaka część powierzchni zlewni leży wyżej (oś „Pow. powyżej [%]”). Pole pod krzywą to całka HI, podana też w nagłówku sekcji: im wyższa, tym więcej terenu wysoko nad ujściem.

3 · Wskaźniki rzeźby

Wsk. rzeźby R i Spadek działu wodnego Rp [‰]: deniwelacja zlewni odniesiona do pierwiastka z powierzchni i do obwodu.

4 · Sieć rzeczna

Gęstość sieci Dd, Częstość cieków Fs, Liczba chropowatości Rn, Max rząd Strahlera, Pokrycie BDOT — z odcinków zgodnych z ciekami BDOT10k; bez nich „brak cieków BDOT”.

5–6 · Pokrycie i gleby

Słupki z udziałem klas pokrycia terenu (grunty orne, lasy, łąki i pastwiska, zabudowa, drogi, wody, inne) i grup glebowych A–D; sekcja HSG — tylko przy danych gleb.

Objaśnienia (i)

Otwarte objaśnienie gęstości sieci rzecznej z odnośnikiem „Więcej w instrukcji” obok parametrów zlewni.
Objaśnienia (i). Kliknij obraz, aby powiększyć.
Gdzie są

Przy wierszach parametrów, przy Qmax, tp, V i bilansie opadu, przy polach hietogramu i hydrogramu, przy wynikach analiz w panelu „Warstwy” oraz w „Sieci zlewni” — przy rodzajach zlewni i parametrach odcinka.

Jak otworzyć

Kliknij (i) albo dojdź do niego klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację; na telefonie dotknij (i). Ponowne kliknięcie, kliknięcie obok lub Esc zamyka objaśnienie. Samo najechanie kursorem go nie otwiera.

Co zawiera

Definicję z symbolem, wzór, „gdzie:” ze zmiennymi i jednostkami, „Jednostka:”, zdanie lub dwa o tym, jak odczytać wartość, i „Źródła:”. „Więcej w instrukcji” otwiera w nowej karcie dłuższe objaśnienie z części „Objaśnienia wielkości i metod”.

Pod polami „Model UH”, „Metoda Tc” i „Estymacja Nash” zawsze widać „Zakres stosowalności” wybranej opcji.

↑ Spis treści

05 · Opad i odpływ

Hietogram: scenariusz opadu PMAXTP

Hietogram opadu PMAXTP dla Kamiennika i zestawienie opadu całkowitego, efektywnego oraz współczynnika odpływu.
Hietogram: scenariusz opadu PMAXTP. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Opad PMAXTP

Suma opadu z atlasu PMAXTP (IMGW-PIB), średnia w zlewni z punktów siatki co 2 km ważonych wielobokami Thiessena. Czas trwania 5 min–72 h (domyślnie 24 h), prawdopodobieństwo 0,01–99,9 % (domyślnie 1 %); p = 1 % to okres powtarzalności 100 lat.

Rozkład opadu

Podział sumy na kroki po 5 min: Beta (α, β; domyślnie szczyt w 0,2 czasu trwania), DVWK (Euler II) — szczyt w 1/3 czasu, Blokowy — stałe natężenie.

Uwilgotnienie AMC

I — suche, II — przeciętne (domyślne), III — mokre. AMC przelicza CN zlewni, a z nim straty, opad efektywny i cały hydrogram.

Wykres, bilans, eksport

Wykres „Opad” pokazuje opad całkowity i efektywny oraz szczyt Pmax. Pod nim bilans: sumy opadów, skąd opad PMAXTP (liczba punktów), wsp. odpływu, CN użyty (z AMC), S i Ia. „Eksport”: hietogram CSV lub JSON, punkty PMAXTP z wagami jako GeoJSON.

Każda zmiana pola przelicza hietogram i hydrogram po chwili — nie ma przycisku „Oblicz”. Pole „Współczynnik redukcji obszarowej (własny)” jest domyślnie puste (bez redukcji); wpisana wartość 0–1 mnoży opad PMAXTP.

Własna seria opadu zamiast PMAXTP

Formularz opadu własnego z czterema krokami i sumą 45,00 mm.
Własna seria opadu zamiast PMAXTP. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Tabela

W „Hietogramie” wybierz „Własna seria”. Czas trwania i krok [min] tworzą tabelę: czas trwania to wielokrotność kroku, krok do 1440 min, najwyżej 2000 kroków. „Czas [min]” to koniec kroku.

Wartości

W „Opad [mm]” wpisz wysokość opadu w kroku (≥ 0, suma > 0) — nie natężenie w mm/h. Kolumnę z arkusza wklejasz od wybranej komórki w dół.

Importuj CSV

Jedna kolumna — opad z bieżącym krokiem; dwie — czas [min] i opad [mm] w równych odstępach. Separator , ; lub tabulator; nagłówek jest pomijany; przy ; i tabulatorze działa przecinek dziesiętny.

Przyciski

„Wczytaj z bieżącego hietogramu” kopiuje ostatni hietogram PMAXTP, „Wyczyść” opróżnia tabelę. Seria dotyczy jednej zlewni — nowa zlewnia ją czyści.

Błąd, np. czas trwania niebędący wielokrotnością kroku albo ujemny opad w wierszu, pokazuje czerwony komunikat; do czasu poprawy hydrogram nie jest przeliczany.

Własny opad z arkusza lub pliku CSV

01Przygotuj dane

Kolumna opadu w równych krokach — wysokość w kroku [mm], nie natężenie [mm/h]; w CSV opcjonalnie kolumna czasu [min].

02Przełącz źródło

Wyznacz zlewnię, w sekcji „Hietogram” wybierz „Własna seria” i ustaw „Krok czasowy [min]” jak w danych.

03Wklej albo zaimportuj

Kliknij pierwszą komórkę kolumny „Opad [mm]” i wklej dane (Ctrl+V) — czas trwania sam się wydłuży. Albo użyj „Importuj CSV”.

04Sprawdź komunikat i sumę

„Wklejono … wartości od wiersza 1…” i „Suma: … mm · … kroków po … min”. Czerwony komunikat powie, co poprawić.

05Odczytaj hydrogram

Przeliczy się sam. To odpowiedź na to jedno zdarzenie — bez przypisanego prawdopodobieństwa.

Formularz opadu własnego z czterema krokami i sumą 45,00 mm.
Własny opad z arkusza lub pliku CSV. Kliknij obraz, aby powiększyć.

Start od opadu projektowego: „Wczytaj z bieżącego hietogramu” kopiuje do tabeli ostatni hietogram PMAXTP tej zlewni — potem zmieniaj wartości.

Hydrogram: model, czas koncentracji, wynik

Hydrogram dla własnego opadu 45 mm: Qmax 1,65 m³/s, czas do szczytu 280 min i objętość 34 957 m³.
Hydrogram: model, czas koncentracji, wynik. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Model UH

Hydrogram jednostkowy zamienia opad efektywny w przepływ: SCS (domyślny); Nash — kaskada zbiorników, „Estymacja Nash”: Lutz lub Regresja urban.; Snyder — z długości cieku i odległości Lc, ze współczynnikami Ct i Cp, obok których stoi wtedy pole Lc.

Metoda Tc

Czas koncentracji dla SCS: NRCS (SCS Lag), Kirpich, Giandotti, FAA (spływ pow.), Kerby, Kerby-Kirpich. Każdą liczy Hydrolog z danych, które podaje jej źródło, bez zastępników — najdłuższa droga spływu i jej spadek oraz spływ powierzchniowy pochodzą z wyznaczenia zlewni. FAA wymaga „C (spływ)” z tabeli FAA, obie metody Kerby’ego — „N (opór)” z tabeli Kerby’ego; pola są puste, dopóki ich nie wypełnisz. Snyder liczy własny czas opóźnienia z L i Lc, więc przy nim lista jest wyłączona.

Wynik

Qmax — przepływ maksymalny [m³/s], tp — czas do szczytu [min], V — objętość odpływu [m³]; wykres „Hydrogram odpływu” i tabela: Metoda Tc i Tc (nie dla Snydera), Hydrogram jedn. (dla Nasha także N i K, a dla metody Lutza udział lasów W i terenów zurbanizowanych U z pokrycia terenu zlewni).

Zakres stosowalności

Pod wyborem: dla jakich zlewni powstała metoda (np. Kirpich — małe zlewnie rolnicze, Giandotti — duże). Gdy wartość wychodzi poza typowy zakres metody, pod sekcją „Hydrogram” pojawia się ostrzeżenie Hydrologu.

Hydrogram powstaje tylko dla zlewni do 250 km²; dla większych sekcji „Hietogram” i „Hydrogram” nie ma, a pod sekcjami panel podaje tę granicę metody SCS-CN i powierzchnię zlewni.

Porównaj uwilgotnienie AMC

01Ustal scenariusz

Wyznacz zlewnię do 250 km². W „Hietogramie” wybierz czas trwania, prawdopodobieństwo i rozkład — i nie zmieniaj ich do końca porównania.

02Zapisz AMC II

Przy „II — przeciętne” zanotuj z bilansu „Opad efektywny” i „CN użyty”, a z sekcji „Hydrogram” — Qmax, tp i V.

03Przełącz na I i III

Wybierz „I — suche”, potem „III — mokre”. Wyniki przeliczą się same — zanotuj te same wartości.

04Porównaj

Mokra zlewnia (III): wyższy CN, mniejsza retencja S i mniejsze straty Ia, więcej opadu efektywnego, wyższe Qmax i V. Sucha (I) — odwrotnie.

Przy AMC I i niewielkim opadzie odpływ może wyjść zerowy — cały opad mieszczą straty początkowe Ia. CN dla AMC I i III jest zaokrąglany do liczby całkowitej.

To samo porównanie działa dla własnej serii opadu, a tryb zaawansowany pozwala osobno sprawdzić wpływ samego CN.

Tryb zaawansowany: własne dane wejściowe

Własna wartość CN równa 70 w trybie zaawansowanym i przeliczony hydrogram dla opadu PMAXTP.
Tryb zaawansowany: własne dane wejściowe. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Włącz

W sekcji „Hydrogram” włącz „Tryb zaawansowany”: 15 pól z wartościami zlewni (powierzchnia, obwód, długość, wysokości, spadki, ciek główny, najdłuższa droga spływu i jej spadek, spływ powierzchniowy — długość i spadek, odległość do środka ciężkości Lc, CN) z dokładnością wyników.

Zmień

Wpisz własną wartość — hydrogram przeliczy się po chwili. Pole dostaje znacznik „zmieniono” i podpis „Hydrograf: …”, przy przełączniku pojawia się licznik „Zmienione: N”, a nad wykresem — lista zmian.

Przywróć

Strzałka przy polu cofa jedną zmianę, „Przywróć dane z Hydrografa” — wszystkie. Po wyłączeniu trybu wynik wraca do danych Hydrografa, a wpisy czekają na ponowne włączenie.

Walidacja

Przy błędnym polu pojawia się opis, np. „Wartość musi być dodatnia.” albo „CN: liczba od 1 do 100 (np. 68.4).” — do poprawy hydrogram nie jest przeliczany.

Zmiany dotyczą tylko hietogramu i hydrogramu, nie panelu parametrów. Przy Snyderze pole Lc stoi obok Ct i Cp także poza trybem zaawansowanym; gdy zlewnia nie ma Lc, wpisz je tam.

Przekazanie do Hydrologa

01Wyznacz zlewnię

Pod sekcjami panelu „Zlewnia” jest część „Przekazanie do Hydrologa”. Opisuje, co przekaże: parametry zlewni, a gdy hydrogram jest obliczony — także opad, model i wynik.

02Kopiuj albo zapisz

„Kopiuj do Hydrologa” kładzie przekazanie (JSON nogat-handoff/1) do schowka, „Plik przekazania” pobiera je jako plik <nazwa>.handoff.json. Idzie to, co pokazuje panel, także zmiany trybu zaawansowanego.

03Wczytaj w Hydrologu

W „Hydrogramie zlewni” Hydrologa: „Wczytaj z Hydrografa”, a w nim „Wklej ze schowka” albo „Plik przekazania…”. Gdy ta instalacja zna adres Hydrologa, komunikat po skopiowaniu lub zapisie ma link „Otwórz Hydrologa”. Opad PMAXTP otwiera się z punktem i wysokością z Hydrografa.

04Porównaj wynik

Hydrolog liczy hydrogram sam i stawia Qmax, czas do szczytu i objętość obok wyniku Hydrografa, z wersją Hydrologa, którą liczył każdy z nich.

Gdy przeglądarka nie daje dostępu do schowka (strona otwarta przez zwykłe HTTP), pojawia się pole z zaznaczonym tekstem przekazania: skopiuj go Ctrl+C. Czas koncentracji przechodzi jako liczba, bo Hydrograf liczy go po najdłuższej drodze spływu. Samą zlewnię, bez obliczonego hydrogramu, Hydrolog na razie odrzuca („nie ma opadu”). Całą sieć z „Wybierz zlewnię” → „Sieć zlewni” przekazują te same przyciski — więcej tutaj.

↑ Spis treści

06 · Sieć zlewni

Sieć zlewni: przekrój zamykający, punkty, podgląd

Podgląd sieci zlewni: punkty J1–J3 i P1, granice siedmiu zlewni i drzewo od przekroju zamykającego J1 w górę.
Sieć zlewni: przekrój zamykający, punkty, podgląd. Kliknij obraz, aby powiększyć.
01Wybierz „Sieć zlewni”

Na pasku nad mapą włącz „Wybierz zlewnię”, a u góry mapy — „Sieć zlewni”. Punkty trafią na najbliższy ciek progu warstwy „Linie spływu” w promieniu 100 m.

02Kliknij przekrój zamykający

Pierwsze kliknięcie stawia przekrój zamykający na cieku — dół całej sieci. Sam przekrój też jest siecią; w zbiegu cieków dzieli zlewnię na cieki, które się w nim łączą.

03Dodaj punkty

Kolejne kliknięcia (najwyżej 30) — ujścia dopływów i wodowskazy; do czasu podglądu nowy znacznik dostaje pierwszy wolny numer P. Każdy punkt ma w panelu „Nazwa (opcjonalnie)” i „Usuń”; znacznik przeciągniesz.

04Podgląd sieci

Chwilę po każdej zmianie punktów znaczniki przeskoczą na cieki („w węźle sieci”, „na cieku, … m od kliknięcia”) i dostaną identyfikatory swoich węzłów: J w zbiegu, P poza nim, numerowane od przekroju zamykającego (J1 albo P1) w górę. Mapa i panel pokażą zlewnie Z, odcinki R i węzły.

Możesz wskazać punkt także na narysowanym odcinku (np. wodowskaz). Punkt poza zlewnią przekroju zamykającego albo z dala od cieku jest oznaczany jako odrzucony; drugi punkt w tym samym węźle powoduje błąd podglądu — usuń jeden z nich albo przesuń dalej niż 50 m od zbiegu. Punkt do 50 m od zbiegu przechodzi do niego: jeden punkt w zbiegu już dzieli zlewnię na cieki, które się w nim łączą. Zlewnie Z są dwóch rodzajów: dopływ (zlewnia cieku powyżej węzła, do którego ciek wpływa bez odcinka, także na rzece głównej) i przyrzecze odcinka. Przerywana granica i znacznik z „≈”: punkt leży wewnątrz zlewni elementarnej (1 ha), dokładną granicę poda „Oblicz charakterystyki” (rozdział 06). Nazwa punktu nie zmienia podglądu.

Charakterystyki sieci i przekazanie do Hydrologa

Wynik obliczenia sieci: siedem zlewni, trzy odcinki, cztery węzły oraz zgodna suma elementów i powierzchnia przekroju J1.
Obliczona sieć dla przekroju przy zbiegu Nysy Szalonej i Kaczawy: struktura drzewa i kontrola bilansu. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Oblicz charakterystyki

Wystarczy przekrój zamykający bez błędu podglądu; punkty powyżej niego są opcjonalne. Na mapie gruba granica „Zlewnia (całość)” obejmuje całą sieć. Panel podaje „Cała zlewnia”, liczbę zlewni, odcinków i węzłów, kontrolę „Suma elementów = zlewnia przekroju zamykającego” i „Drzewo sieci od przekroju zamykającego w górę”: węzły J i P (przekrój zamykający z powierzchnią całej zlewni; węzeł, który wpływa do innego bez odcinka, jako „J4 → J1”), zlewnie Z (Dopływ, Przyrzecze — każdy rodzaj z (i)) z powierzchnią i CN, odcinki R z długością i spadkiem [‰]. Każdą gałąź czyta się tak samo: przyrzecze, odcinek, węzeł wyżej; pod węzłem, wcięte o krok, idą cieki, które się w nim łączą, a potem rzeka główna na tym samym poziomie — gałąź jest cała, zanim zacznie się następna.

Wybór elementu

Kliknij etykietę na mapie (Z1, R1, …) albo wiersz drzewa, który też przybliża mapę. Zlewnia pokaże parametry w sekcjach jak w „Wybierz zlewnię”, bez hietogramu i hydrogramu; odcinek — długość, spadek, NMT na końcach i długość wzdłuż BDOT10k. W podglądzie — rodzaj, powierzchnię lub długość i węzeł poniżej. „Odznacz” zdejmuje wybór.

Zmiana punktów

Przeciągnięcie, dodanie lub usunięcie punktu albo zmiana progu „Linii spływu” daje komunikat „Charakterystyki są nieaktualne…”: mapa i panel wracają do podglądu nowych punktów, a przekazanie jest wyłączone do ponownego „Oblicz charakterystyki”. Zmiana nazwy wyłącza tylko przekazanie. Gdy punkty wrócą, wrócą charakterystyki. „Wyczyść” usuwa punkty i sieć.

Przekazanie

„Kopiuj do Hydrologa” albo „Plik przekazania” przekazują całą sieć z przekroju zamykającego do wylotu O w Hydrologu. W Hydrologu można dalej obliczać przepływ w węzłach i odcinkach; opis przekazania jest też w rozdziale „Opad i odpływ”.

Esc w „Sieci zlewni” tylko chowa panel — punkty i sieć zostają. „Jedna zlewnia” albo inny tryb zdejmuje sieć z mapy, powrót do „Sieci zlewni” ją przywraca; „Wybierz zlewnię” wraca do opcji wybranej ostatnio. Punkty, które serwer odrzucił, są zaznaczone na mapie i na liście.

↑ Spis treści

07 · Krok po kroku

Odczytaj wynik SFINCS

01Włącz warstwę

W „Warstwach” zaznacz „Głębokość wody — SFINCS, opad 24 h, p = 1%”. W lewym dolnym rogu mapy pojawi się legenda.

02Pokaż cały wynik

Wyłącz inne warstwy i kliknij „Przybliż do zasięgu warstw” — mapa pokaże zasięg modelu, czyli zlewnię Kamiennika.

03Odczytaj klasę

Kolor porównaj z legendą „Maks. głębokość wody [m]”. Zmniejsz krycie albo wybierz „Ortofotomapa GUGiK”, by zobaczyć teren pod wodą.

04Przeczytaj (i)

Kliknij (i) przy nazwie warstwy: co pokazuje, jak ją czytać i z jakich danych powstała. Na telefonie dotknij (i).

05Porównaj z siecią

Włącz „Linie spływu” lub „Cieki BDOT10k”. Rozległe płytkie plamy na zboczach to woda opadu spływająca po całej siatce modelu — założenia symulacji opisuje podrozdział o warstwie.

06Wnioskuj ostrożnie

Traktuj mapę jako podgląd metody, nie zasięg zalewu. Jeśli coś wygląda nie tak — zgłoś uwagę.

Wynik wstępny, bez kalibracji: poziom wody w zbiorniku Świerzawa jest zawyżony, a w korytach zwierciadło leży średnio wyżej niż na MZP. Ta warstwa nie służy do projektowania ani do oceny ryzyka dla konkretnych budynków.

Hydrogram a mapa SFINCS — dwa różne wyniki

Hydrogram (Hydrograf)Mapa głębokości (SFINCS)
Co pokazujePrzepływ w ujściu w czasie: Qmax, tp, V.Największą głębokość wody w każdym miejscu zlewni.
ModelHydrologiczny: straty SCS-CN i hydrogram jednostkowy (SCS, Nash, Snyder).Hydrauliczny 2D: przepływ wody po siatce 5 m z NMT.
CzasCały przebieg fali: przepływ w kolejnych minutach.Na mapie tylko maksimum z całej symulacji, bez przebiegu w czasie.
ZakresKażda wyznaczona zlewnia do 250 km², liczony na żądanie.Jedna zlewnia (Kamiennik) i jeden scenariusz, policzone raz poza aplikacją.
Dane wejścioweOpad PMAXTP uśredniony w zlewni lub własna seria; CN z pokrycia terenu, przeliczany wg AMC.Opad PMAXTP 24 h, p = 1%, model SFINCS; NMT, BDOT10k i HSG. Scenariusz modelu jest stały.
StatusWersja rozwojowa — sprawdzaj „Zakres stosowalności”.Wynik wstępny, bez kalibracji; poziom wody w zbiorniku Świerzawa zawyżony.

Porównanie scenariuszy dla Kamiennika: zlewnię wyznacz przy ujściu do Kaczawy (ok. 51,0154°N, 15,8899°E; ok. 37 km²). PMAXTP 24 h, p = 1% w Hydrografie jest uśredniany dla zlewni; gotowa warstwa SFINCS przedstawia osobną symulację tego deszczu. Zestawiaj zasięg i czas, ale nie utożsamiaj punktowej głębokości z przepływem w ujściu.

↑ Spis treści

08 · Profil terenu

Przekrój terenu wzdłuż linii

Profil terenu dla linii na mapie: wykres odległości i wysokości, długość 6,56 km i zakres wysokości 295–387 m n.p.m.
Przekrój terenu wzdłuż linii. Kliknij obraz, aby powiększyć.
01Włącz „Profil terenu”

Na pasku nad mapą; pomaga warstwa „NMT (wysokości)”. Pojawi się pasek rysowania z licznikiem punktów.

02Klikaj punkty linii

Kliknięcie (dotknięcie) dodaje punkt; „Cofnij” lub Backspace usuwa ostatni, „Anuluj” lub Esc porzuca linię.

03Narysuj profil

Kliknij lub dotknij ponownie ostatni punkt, kliknij dwukrotnie albo naciśnij „Rysuj profil” (min. 2 punkty). Szuflada pokaże długość, wysokości i wykres.

04Odczytaj i zacznij od nowa

Najechanie na wykres wskaże miejsce na linii. Kliknięcie mapy zaczyna nową linię; × w szufladzie zamyka profil.

Wykres ma zawsze 100 punktów — przy długiej linii drobne formy terenu znikają. Część linii poza obszarem danych spada do 0 m; linia całkiem poza nim daje „Nie udało się pobrać profilu terenu”. Woda na wykresie: gdy w panelu „Warstwy” jest włączony wynik modelu (np. SFINCS), a linia przecina zalany teren, wykres pokaże wodę na niebiesko — do najwyższego poziomu z symulacji. Najechanie na wodę poda poziom wody i głębokość.

↑ Spis treści

09 · Telefon i motyw

Na telefonie i po zmroku

Widok aplikacji na telefonie: górny pasek z ikonami, panel zlewni, pasek źródeł i dolna nawigacja Mapa, Logowanie oraz Regulamin.
Na telefonie i po zmroku. Kliknij obraz, aby powiększyć.
Do 860 px szerokości

Przy szerokości do 860 px szyna nawigacji Mapa · Logowanie · Regulamin staje się dolnym paskiem. W górnym pasku pozostają ikony: „Zgłoś uwagę”, „Instrukcja” (okno powitalne), „Aplikacje” (lista rozwija się pod paskiem) i przełącznik motywu.

Arkusze

„Warstwy” i „Zlewnia” (w „Sieci zlewni” — „Sieć”) wysuwają się od dołu, zawsze jeden naraz. Otwierają je przyciski na pasku nad mapą, zamyka uchwyt u góry arkusza; po wyznaczeniu zlewni arkusz „Zlewnia” otwiera się sam.

Dotyk

Przy 390 px cztery tryby mieszczą się nad mapą w dwóch wierszach. Podpowiedzi trybu są ukryte. Profil narysujesz, dotykając kolejnych punktów linii; sieć zlewni — wskazując przekrój zamykający i potem punkty powyżej.

Motyw

Auto (jak w systemie), Jasny lub Ciemny — linie na mapie, legendy i wykresy zmieniają kolory razem z motywem. Przeglądarka zapamięta wybór, także dla administracji i tej instrukcji.

↑ Spis treści

10 · Zgłoś uwagę

Jak przekazać uwagę?

01Otwórz formularz

Kliknij „Zgłoś uwagę” na górnym pasku strony z mapą; na telefonie to ikona dymka.

02Opisz jeden przypadek

W polu „Wiadomość” podaj miejsce na mapie, wykonane kroki, oczekiwany wynik i to, co się stało. Wiadomość jest wymagana (do 5000 znaków).

03Bez danych osobowych

Nie wpisuj danych osobowych. Jeśli chcesz odpowiedzi, napisz na adres e-mail operatora, który serwis publiczny podaje pod polem. Zgłoszenie zawiera tylko widok (tryb mapy), jego parametry i wersję aplikacji: bez kontaktu, bez adresu IP i bez danych przeglądarki.

04Wyślij lub anuluj

Po „Wyślij” formularz się blokuje i pojawia się podziękowanie; okno zamknie się samo po 2 s, chyba że w nim klikasz lub piszesz. „Anuluj”, × lub Esc zamykają je bez wysyłania.

Formularz Zgłoś uwagę: pole Wiadomość z licznikiem znaków, pod nim prośba o niewpisywanie danych osobowych z adresem e-mail operatora, informacja o widoku, parametrach i wersji aplikacji oraz przyciski Anuluj i Wyślij.
Jak przekazać uwagę?. Kliknij obraz, aby powiększyć.

↑ Spis treści

11 · Pomoc

Gdy coś nie działa

„Nie znaleziono zlewni cząstkowej w tym punkcie”
Sprawdź obszar danych i włącz „Linie spływu” w panelu „Warstwy”. Przybliż mapę, a potem kliknij bliżej widocznej linii.
Dwa punkty sieci w tym samym węźle
Węzeł J już dzieli zlewnię na cieki, które się w nim łączą. Usuń drugi punkt albo przesuń go dalej niż 50 m od zbiegu; dotyczy to także przekroju zamykającego.
Charakterystyki sieci nieaktualne
Po przesunięciu, dodaniu lub usunięciu punktu oraz po zmianie progu spływu mapa wraca do podglądu. Naciśnij ponownie „Oblicz charakterystyki”, aby uaktualnić wynik i przekazanie.
Brak hietogramu i hydrogramu
Te sekcje powstają tylko dla zlewni do 250 km². Dla większej zlewni odczytaj pozostałe parametry lub wybierz mniejszą.
Nieprawidłowa własna seria opadu
Popraw pole lub wiersz wskazany czerwonym komunikatem: czas trwania ma być wielokrotnością kroku, wysokości opadu nie mogą być ujemne, a suma musi być dodatnia. Do poprawy hydrogram się nie przeliczy.
Mapa głębokości wody nie wygląda jak oficjalna mapa zagrożenia
Warstwa SFINCS to osobna symulacja dla Kamiennika, opadu 24 h i p = 1%, a nie mapa MZP Wód Polskich. Przeczytaj (i) przy nazwie warstwy i porównaj scenariusze przed wyciągnięciem wniosków.
Coś nadal działa źle?
Przycisk „Zgłoś uwagę” na górnym pasku otwiera formularz; podaj miejsce, kroki i oczekiwany wynik, bez danych osobowych. Zgłoszenie zabiera ze sobą tylko widok, jego parametry i wersję aplikacji.

↑ Spis treści

12 · Objaśnienia

Objaśnienia wielkości i metod

Dłuższe objaśnienia wielkości z panelu „Zlewnia”, pól i wyników hietogramu i hydrogramu oraz elementów „Sieci zlewni”: z czego się je liczy, co z nich wynika dla odpływu, kiedy metoda ma zastosowanie i na jakich źródłach się opiera. Objaśnienie (i) podaje krótko definicję, wzór, sposób odczytu i źródła, a „Więcej w instrukcji” prowadzi do jego podrozdziału w tej części.

Parametry podstawowe

Powierzchnia zlewni A

Większa zlewnia reaguje wolniej, bo drogi spływu są w niej dłuższe; dlatego szczyt rośnie wolniej niż proporcjonalnie do A.

W Hydrografie A skaluje hydrogram jednostkowy każdego modelu (przy tych samych parametrach czasowych szczyt jest proporcjonalny do A) i wchodzi do wzoru Giandottiego oraz regresji urbanizacyjnej.

Źródła: Chow i in. 1988; USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16); USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15)

Obwód zlewni P

Zmierzona długość granicy zależy od skali mapy lub rozdzielczości NMT i od uogólnienia granicy. Uproszczenie i wygładzenie usuwają schodki rastra, więc obwód jest krótszy niż obrys komórek NMT.

W Hydrografie obwód wchodzi tylko do wskaźników Cz, Ck i Rp; nie jest daną wejściową metod Tc ani modeli hydrogramu.

Źródła: Bendjoudi i Hubert 2002; Baścik 2006

Długość zlewni L

W klasycznych wskaźnikach kształtu (Schumm, Chorley) długość zlewni to odcinek prosty; droga spływu jest dłuższa, więc wartości wskaźników nie są wprost porównywalne z literaturą.

W Hydrografie L wchodzi do wskaźników kształtu Cw, Cf, Cl i do średniej szerokości B. Metody Tc nie biorą L: NRCS, Kirpich i Kerby-Kirpich używają najdłuższej drogi spływu Lmax (gdy jest zmierzona – ta sama wartość), a Giandotti – tylko długości cieku głównego Lg.

Źródła: USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15); Baścik 2006; Schumm 1956

Wysokość minimalna Hmin

W analizach hydrologicznych za wysokość minimalną przyjmuje się często rzędną zwierciadła wody w przekroju zamykającym przy najniższym stanie; Hydrograf bierze najniższą komórkę NMT.

W Hydrografie Hmin to punkt odniesienia deniwelacji ΔH=Hmax−Hmin we wskaźnikach rzeźby (R, Rp, Rn, HI), deniwelacji Hśr−Hmin w metodzie Giandottiego i spadku najdłuższej drogi spływu Idr (Kirpich, Kerby-Kirpich).

Źródła: Baścik 2006; Giandotti 1934 (za Grimaldi i in. 2012); KZGW 2017

Wysokość maksymalna Hmax

W Hydrografie deniwelacja ΔH=Hmax−Hmin wchodzi do wskaźników rzeźby i liczby chropowatości; nie wchodzi do obliczeń Tc ani hydrogramu.

Źródła: Baścik 2006; Patton i Baker 1976; Carlston 1963

Wysokość średnia Hśr

W Hydrografie Hśr wchodzi do Tc tylko w metodzie Giandottiego (Hśr−Hmin) i do HI.

Źródła: Baścik 2006; Giandotti 1934 (za Grimaldi i in. 2012); Pike i Wilson 1971

Średni spadek terenu Iśr

W Hydrografie używa go tylko metoda Tc NRCS (spadek terenu Y równania opóźnienia). FAA, Kerby i Kerby-Kirpich biorą spadek odcinka spływu powierzchniowego, a Kirpich – spadek najdłuższej drogi spływu; średni spadek terenu żadnego z nich nie zastępuje.

Źródła: Baścik 2006; USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15); USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16)

Długość cieku głównego Lg

Sieć cieków z NMT zaczyna się tam, gdzie powierzchnia spływająca do danego miejsca przekracza próg akumulacji, więc ciek nie sięga działu wodnego, a jego długość zależy od progu sieci. Snyder i Lutz mierzą ciek główny aż do działu wodnego, więc Lg jest od tej długości krótsza.

Ciek główny nie musi biec najdłuższą drogą spływu: na rozwidleniu idzie w stronę dopływu o większej powierzchni zlewni, a najdłuższa droga spływu może iść dłuższym dopływem o mniejszej powierzchni. Dlatego Lg i „Spływ powierzchniowy – długość” nie muszą dawać razem „Najdłuższej drogi spływu”; metoda Kerby-Kirpich bierze jako koryto Lmax−Lsp wzdłuż najdłuższej drogi spływu, nie Lg.

W Hydrografie długości cieku głównego używają metoda Tc Giandottiego oraz modele Snydera i Nasha (Lutz). Bez niej metoda Giandottiego zgłasza brak danych – długość zlewni jej nie zastępuje.

Źródła: KZGW 2017; Tarboton i in. 1991; Giandotti 1934 (za Grimaldi i in. 2012)

Długość cieku wg BDOT10k LBDOT

Odcinek sieci z NMT uznaje się za ciek BDOT10k, gdy co najmniej 50 % jego długości leży nie dalej niż 25 m od cieku BDOT10k.

W Hydrografie to wartość informacyjna – nie wchodzi do obliczeń Tc ani hydrogramu; w metodzie Kerby-Kirpich koryto zaczyna się tam, gdzie najdłuższa droga spływu dochodzi do sieci cieków z NMT („Spływ powierzchniowy – długość”). Udział LBDOT w Lg to „Pokrycie BDOT” w sekcji Sieć rzeczna.

Źródła: USDA-SCS 1986 (TR-55); Roussel i in. 2005

Spadek cieku głównego Ig

Metoda Lutza zakłada spadek wyrównany (z równych pól pod i nad linią spadku), a nie spadek między końcami cieku.

W Hydrografie używa go tylko estymacja Nasha metodą Lutza (tp∝Ig−0,39). Metody Tc Kirpich i Kerby-Kirpich biorą spadek najdłuższej drogi spływu Idr, liczony od działu wodnego, a nie od źródła cieku.

Źródła: Kirpich 1940 (za Roussel i in. 2005); KZGW 2017; Baścik 2006

Najdłuższa droga spływu Lmax

Najdalsza hydraulicznie komórka NMT zlewni to ta o największej odległości spływu do ujścia. Leży na grzbiecie – zwykle na dziale wodnym, ale może leżeć na grzbiecie wewnątrz zlewni, między dwiema dolinami.

W Hydrografie Lmax to długość metod NRCS i Kirpicha; w Kerby-Kirpich koryto ma długość Lmax−Lsp, więc Lmax musi być większa od długości spływu powierzchniowego. Można ją zmienić w trybie zaawansowanym.

Źródła: USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15); Roussel i in. 2005; USDA-SCS 1986 (TR-55)

Spadek najdłuższej drogi spływu Idr

U Kirpicha spadek to różnica wysokości najdalszego punktu zlewni i ujścia podzielona przez długość drogi wody między nimi; w Kerby-Kirpich to spadek cieku głównego od działu wodnego do ujścia, liczony na całej tej drodze.

Najdalszy punkt nie musi być najwyższym, więc Idr nie jest deniwelacją zlewni podzieloną przez Lmax; nie jest też spadkiem cieku głównego Ig, który liczy się od źródła cieku w sieci z NMT. Wysokości pochodzą z NMT z wypełnionymi zagłębieniami. Pusta wartość – brak wysokości początku drogi albo spadek nie jest dodatni; Hydrograf nie podstawia wtedy innego spadku.

W Hydrografie to spadek metody Kirpicha i części korytowej Kerby-Kirpich (w Kerby-Kirpich poniżej 0,002 Hydrolog zwiększa go o 0,0005). Można go zmienić w trybie zaawansowanym.

Źródła: Kirpich 1940 (za Fang i in. 2005 i Mota i Kobiyama 2015); Roussel i in. 2005; TxDOT 2019

Spływ powierzchniowy – długość Lsp

Odcinek zaczyna się w punkcie zlewni najdalszym hydraulicznie i biegnie po kierunkach spływu z NMT. W metodzie Kerby’ego to droga od najdalszego punktu do wyraźnego koryta, w metodzie FAA – do wpustu.

Koniec odcinka zależy od progu sieci cieków: im większy próg, tym dalej od działu wodnego zaczyna się sieć i tym dłuższy odcinek. Przy progach 1 i 10 km² obejmuje on też fragmenty, w których płynie już ciek, i może przekraczać 0,366 km (1200 ft) – górną granicę danych Kerby’ego; nomogram FAA sięga 0,24 km, dłuższe odcinki liczy się wzorem. Hydrograf mierzy odcinek wzdłuż drogi spływu, Kerby – w linii prostej, równolegle do spadku.

Pusta wartość – odcinka nie zmierzono (np. początek drogi leży już w sieci cieków); FAA, Kerby i Kerby-Kirpich zgłaszają wtedy brak danych.

Odcinek leży na początku najdłuższej drogi spływu, która może biec dłuższym dopływem o mniejszej powierzchni zlewni niż ciek główny (ten na każdym rozwidleniu idzie w stronę większej powierzchni), więc Lsp i „Długość cieku głównego” nie muszą dawać razem Lmax. Droga spływu może też dochodzić do cieku z boku, poniżej jego źródła – cieku nad tym miejscem nie ma w Lmax. Część korytową Kerby-Kirpich liczy się więc jako Lmax−Lsp wzdłuż najdłuższej drogi spływu.

W Hydrografie to długość metod FAA i Kerby oraz części spływu po stoku w Kerby-Kirpich. Można ją zmienić w trybie zaawansowanym – wtedy sprawdź też spadek.

Źródła: Kerby 1959 (za Fang i in. 2005); FAA 1970; Roussel i in. 2005; Tarboton i in. 1991; USDA-SCS 1986 (TR-55)

Spływ powierzchniowy – spadek Isp

Wysokości pochodzą z NMT z wypełnionymi zagłębieniami, tego samego co statystyki wysokości zlewni. Pusta wartość – odcinka nie zmierzono albo spadek nie jest dodatni; Hydrograf nie podstawia wtedy innego spadku.

W Hydrografie to spadek metod FAA i Kerby oraz części spływu po stoku w Kerby-Kirpich (w Kerby i Kerby-Kirpich poniżej 0,002 Hydrolog zwiększa go o 0,0005). Można go zmienić w trybie zaawansowanym.

Źródła: FAA 1970; Kerby 1959 (za Roussel i in. 2005); TxDOT 2019; Cleveland i in. 2012 (TxDOT 0-6382-P1)

Najdłuższa droga spływu od granicy zlewni Ldz

Komórka na granicy zlewni to komórka zlewni z sąsiadem poza zlewnią. Granicę tworzą komórki zlewni cząstkowych, z których złożono zlewnię, a nie wygładzona linia granicy na mapie.

Gdy najdalszy hydraulicznie punkt zlewni leży na jej granicy, Ldz jest równa najdłuższej drodze spływu Lmax – obie drogi są wtedy jedną i wiersza nie ma. Wiersza nie ma też, gdy brak rastra zlewni cząstkowych progu, przy którym wyznaczono zlewnię. Mapa pokazuje tylko część tej drogi niewspólną z najdłuższą drogą spływu – od granicy do miejsca, gdzie się z nią łączy; dalej obie biegną tą samą drogą.

W Hydrografie Ldz nie wchodzi do obliczeń Tc ani hydrogramu, które używają Lmax.

Źródła: USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15)

Parametr CN (krzywa odpływu)

W literaturze CN zależy od pokrycia terenu, grupy hydrologicznej gleby (HSG) i uwilgotnienia. Kompleks glebowo-roślinny to część zlewni, w której klasa pokrycia terenu BDOT10k leży na jednej grupie HSG. CN wyznacza retencję S i straty początkowe Ia, a przez nie objętość i kulminację fali.

W Hydrografie CN wchodzi do strat SCS-CN (po przeliczeniu według wybranego AMC) i do metody Tc NRCS (CN dla AMC II). Współczynnika spływu C metody FAA Hydrograf z CN nie wylicza. Bez danych o pokryciu terenu hydrogram jest liczony z CN = 75.

Typy pokrycia TR-55 przypisane klasom pokrycia terenu:

  • las – las w dobrym stanie;
  • grunty orne – zboża w rzędach, stan dobry;
  • łąki – łąka koszona;
  • zabudowa mieszkaniowa – działki 1/3 akra (30 % powierzchni nieprzepuszczalnych), wielorodzinna – 1/8 akra (65 %);
  • zabudowa przemysłowa – tereny przemysłowe (72 %), handlowo-usługowa – handlowe (85 %);
  • tereny komunikacyjne – drogi utwardzone z rowami otwartymi, wraz z pasem drogowym;
  • place utwardzone i wody – CN 98;
  • inne – tereny otwarte w średnim stanie;
  • trawniki parków, terenów sportowo-rekreacyjnych i lotnisk – tereny otwarte w dobrym stanie;
  • place nieutwardzone – drogi gruntowe;
  • wyrobiska i zwałowiska – grunt odsłonięty.

Część pokrycia poza mapą HSG dostaje grupy reszty zlewni w ich udziałach, a gdy w zlewni nie ma żadnej – grupę B. Mapa HSG (SoilGrids 250 m, grupa najmniej przepuszczalnej warstwy do głębokości 100 cm) jest zgrubna; pod mokradłami z BDOT10k gleba ma grupę D (podmokła, nieodwodniona). Przy dużym zróżnicowaniu CN w zlewni średnia ważona może zaniżać lub zawyżać odpływ.

Źródła: USDA-SCS 1986 (TR-55); USDA-NRCS 2004 (NEH 630-9, NEH 630-10); USDA-NRCS 2009 (NEH 630-7); Ponce i Hawkins 1996

Wskaźniki kształtu

W Hydrografie wskaźniki kształtu (Cz, Ck, Cw, Cf, Cl), podobnie jak średnia szerokość zlewni B z „Parametrów podstawowych”, nie wchodzą bezpośrednio do obliczeń hydrogramu; kształt zlewni działa pośrednio – przez długości Lmax, Lg i Lc, od których zależą czas koncentracji oraz parametry modeli Snydera i Nasha (Lutz).

Wskaźnik zwartości Graveliusa Cz

Duże Cz wynikające z wydłużenia sprzyja niższym, późniejszym i dłuższym falom wezbraniowym; wskaźnik rośnie jednak także od drobnych nieregularności granicy, które nie zmieniają odpływu, i nie odróżnia ujścia bocznego od czołowego.

Wartość zależy od rozdzielczości, z jaką wyznaczono obwód.

Źródła: Gravelius 1914 (za Horton 1932 oraz Bendjoudi i Hubert 2002); USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16); Baścik 2006

Wskaźnik kolistości Millera Ck

Niskie Ck wynikające z wydłużenia sprzyja niższym i dłuższym falom, ale wskaźnik reaguje też na drobne nieregularności granicy, które nie zmieniają odpływu.

Z nierówności izoperymetrycznej Ck≤1. Wartość powyżej 1 nie opisuje kształtu, tylko niespójność A (suma komórek NMT) i P (wygładzona granica).

Źródła: Miller 1953 (za Chorley i in. 1957 i Różycka 2015); Bendjoudi i Hubert 2002; USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16)

Wskaźnik wydłużenia Schumma Cw

Im mniejszy Cw, tym zlewnia bardziej wydłużona – dłuższe drogi spływu i zwykle niższy, późniejszy i dłuższy hydrogram niż w zlewni zwartej o tej samej powierzchni.

Przy prostoliniowej długości zlewni Cw wynosi zwykle 0,6–⁠1,0, bliżej 1 przy słabej rzeźbie. U Schumma L to maksymalna długość zlewni w linii prostej; w Hydrografie jest to najdłuższa droga spływu, więc Cw wychodzi niższy niż w klasycznej definicji i nie należy go wprost porównywać z wartościami z literatury.

Źródła: Schumm 1956; Kumar 2011; USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16); Baścik 2006

Wskaźnik formy Hortona Cf

Mniejsze wartości Cf oznaczają zlewnię wydłużoną: dłuższe drogi spływu i zwykle niższą, dłuższą falę, a zlewnia rzadziej jest w całości objęta intensywnym opadem.

Horton uznał wskaźnik za miarodajny dla wezbrań zlewni długich i wąskich, ale mało czuły w zlewniach o nieregularnym kształcie, zwłaszcza na glebach przepuszczalnych.

Źródła: Horton 1932; Wisler i Brater 1959; USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16); USDA-NRCS 2021 (NEH 650-2)

Wskaźnik lemniskaty Chorleya Cl

Im większy Cl, tym zlewnia bardziej wydłużona, z dłuższymi drogami spływu i zwykle bardziej spłaszczonym, późniejszym hydrogramem.

To parametr k Chorleya, a nie jego „Lemniscate Ratio” (stosunek obwodów).

Źródła: Chorley i in. 1957; USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16)

Rzeźba terenu

W Hydrografie wskaźnik rzeźby R, spadek działu wodnego Rp i całka hipsometryczna HI nie wchodzą do obliczeń Tc ani hydrogramu; rzeźba działa w nich przez spadki Iśr, Ig, Idr i Isp oraz, w metodzie Giandottiego, przez deniwelację Hśr−Hmin, czyli licznik HI. Współczynnik asymetrii α nie jest liczony, więc panel nie ma jego wiersza.

Wskaźnik rzeźby R – spadek zlewni ψ (Meltona)

W polskim równaniu regionalnym (KZGW 2017) przepływ maksymalny Q1% rośnie jak ψ0,35. Wskaźnik Meltona służy też do odróżniania zlewni, w których występują powodzie, od zlewni ze spływami gruzowymi – progi wyznaczono jednak dla górskich zlewni Kolumbii Brytyjskiej, więc dla większości obszarów Hydrografu mają ograniczone zastosowanie.

W podręcznikach (np. Baścik 2006) „wskaźnik rzeźby” Strahlera to deniwelacja odniesiona do długości zlewni, a nie do A.

Źródła: KZGW 2017; Melton 1965 (za Chen i in. 2022); Wilford i in. 2004; Millard i in. 2006; Baścik 2006

Spadek działu wodnego Rp

W definicji podręcznikowej licznikiem jest deniwelacja wzdłuż działu wodnego; Hydrograf bierze deniwelację całej zlewni. Wartość zależy od obwodu, który skraca wygładzenie granicy.

Źródła: Baścik 2006

Całka hipsometryczna HI

Strahler wiązał całkę hipsometryczną ze stadium rozwoju rzeźby (umownie: powyżej 0,6 – młodociane, 0,35–⁠0,6 – dojrzałe, poniżej 0,35 – faza ostańców).

W badaniach modelowych zlewnie o krzywej wypukłej (wysokie HI) dawały więcej odpływu, głównie podpowierzchniowego, a wklęsłe – mniej, z większym udziałem spływu powierzchniowego.

Źródła: Strahler 1952; Pike i Wilson 1971; Vivoni i in. 2008

Sieć rzeczna

Gęstość sieci Dd, częstość cieków Fs i maksymalny rząd Strahlera liczy się z odcinków sieci cieków z NMT zgodnych z ciekami BDOT10k: odcinek jest zgodny, gdy co najmniej 50 % jego długości leży nie dalej niż 25 m od cieku BDOT10k. W Hydrografie Dd, Fs, liczba chropowatości Rn i rząd Strahlera nie wchodzą do obliczeń hydrogramu; Dd wchodzi tylko do liczby chropowatości Rn.

Gęstość sieci rzecznej Dd

Gęstsza sieć oznacza krótszą drogę wody po stokach do koryta, a więc szybszy odpływ; w polskiej formule opadowej gęstość sieci wyznacza długość stoków i czas spływu po nich, a w badaniach wezbrania rosły z gęstością sieci.

Horton i metodyka KZGW wliczają także cieki okresowe i suche doliny, więc Dd z samych cieków BDOT10k jest zwykle niższa.

Źródła: Horton 1945; Carlston 1963; Patton i Baker 1976; KZGW 2017; Tarboton i in. 1991

Częstość cieków Fs

W literaturze liczy się cieki według rzędów, a nie odcinki między połączeniami, więc Fs z Hydrografu jest wyższa i nie jest wprost porównywalna.

Źródła: Horton 1945; Melton 1958 (za Hooshyar i in. 2019); Strahler 1957

Maksymalny rząd cieku wg Strahlera

W geomorfologicznym hydrogramie chwilowym szczyt zależy od stosunków Hortona i długości cieku najwyższego rzędu.

Brak wartości – w zlewni nie ma odcinków zgodnych z BDOT10k.

Źródła: Strahler 1957; Horton 1945; Rodríguez-Iturbe i in. 1979

Pokrycie cieku głównego przez BDOT10k pBDOT

Podział drogi wody na stok i koryto zmienia czas koncentracji: spływ po stoku jest wolniejszy niż korytem, a wzór Kerby’ego opracowano dla dróg spływu po stoku do ok. 0,37 km.

W Hydrografie to wartość informacyjna – nie wchodzi do obliczeń Tc ani hydrogramu. W metodzie Kerby-Kirpich stok od koryta oddziela sieć cieków z NMT („Spływ powierzchniowy – długość”), a nie BDOT10k.

Źródła: Roussel i in. 2005; USDA-SCS 1986 (TR-55)

Sieć zlewni

Budowę sieci – przekrój zamykający, punkty, podgląd, charakterystyki i przekazanie – opisuje rozdział „Sieć zlewni”. Tu: rodzaje zlewni sieci i parametry odcinka.

Dopływ

Element sieci zlewni: zlewnia cieku powyżej węzła sieci, do którego ciek wpływa bez odcinka. Węzłem jest każdy punkt sieci, także przekrój zamykający – w zbiegu cieków węzeł J, poza zbiegiem węzeł P – i zbieg, w którym droga spływu punktu wchodzi na rzekę główną węzła poniżej (też węzeł J). Węzły J i P, przejście punktu do zbiegu, podział zlewni przez przekrój zamykający w zbiegu i błąd dwóch punktów w jednym węźle opisuje rozdział „Sieć zlewni”; tu – reguły szczegółowe:

  • Do węzła P wpływa dopływ powyżej punktu, gdy wyżej na tym cieku nie ma innych punktów.
  • Do węzła J każdy ciek, który się w nim łączy i należy do cieków progu warstwy „Linie spływu”, wpływa osobno: ciek bez punktów jako dopływ, ciek z punktami – odcinkiem od swojego najniższego węzła. Mniejszy ciek należy do elementu, do którego spływa jego woda, a ciek uchodzący do odcinka między jego końcami – do przyrzecza.
  • Rzeka główna węzła biegnie od niego w górę, na każdym rozwidleniu w stronę cieku o większej powierzchni zlewni – jak ciek główny zlewni. W zbiegu dalszym ciągiem rzeki głównej jest więc ciek o większej powierzchni zlewni – nie zawsze ten, który nazywa się rzeką – ale dla obliczeń to bez znaczenia: każdy ciek wpływa do węzła na zbiegu, bezpośrednio albo odcinkiem z przyrzeczem.
  • Dopływ kończy się w punkcie albo tuż nad zbiegiem.
  • Najpierw każdy punkt przesuwa się do najbliższej komórki cieku w promieniu 100 m, a dopiero potem sprawdza się jego odległość od zbiegu. Punkt leżący najwyżej 50 m (wzdłuż spływu) nad zbiegiem cieków progu warstwy „Linie spływu” albo najwyżej 50 m pod nim – także przekrój zamykający – przenosi się do zbiegu, jest jego węzłem J i ma dopisek „w węźle sieci”. Próg 50 m odpowiada dokładności kliknięcia przy powiększeniu, w którym widać cieki: bez przeniesienia kliknięcie przy zbiegu dawałoby odcinek długości kilku metrów i przyrzecze z kilku komórek.
  • Na miejscu zostaje punkt tuż nad innym punktem poza zbiegiem i dostaje krótki odcinek.
  • Gdy przekrój zamykający leży w zbiegu, sieć kończy się tuż nad nim: jego komórka i komórki spływające do niej z boku (mniej niż 1 ha) leżą poza siecią.

Zlewnia cząstkowa (w HEC-HMS element „subbasin”) przekształca opad w hydrogram odpływu w swoim ujściu: odejmuje straty i liczy odpływ. W węźle hydrogram dopływu dodaje się do innych fal, które tam wpływają. Szczyt poniżej zbiegu zależy od tego, jak w czasie nałożą się szczyty fal, a to zależy od czasu przepływu fal przez odcinki.

W Hydrografie dopływ dostaje parametry wyznaczonej zlewni (powierzchnia, CN, pokrycie terenu, grupy glebowe, morfometria, wagi PMAXTP), zmierzone z jego własnych komórek. Do Hydrologa (przekazanie) dopływ trafia jako zlewnia cząstkowa z modelem odpływu SCS-CN w domyślnych ustawieniach Hydrologu, opisana jako „Dopływ do P…” powyżej węzła P, a w węźle J – „Dopływ do J… (ciek główny)” na rzece głównej i „Dopływ do J…” na innym cieku; nazwa punktu opisuje sam węzeł („Zbieg: …”), nie jego dopływy. Hydrogramy elementów i całej sieci liczy Hydrolog.

Źródła: USACE 2000 (HEC-HMS); USDA-NRCS 2014 (NEH 630-17); KZGW 2017

Przyrzecze

Element sieci zlewni: obszar, z którego woda spływa do odcinka rzeki między jego końcami – zlewnia dolnego końca odcinka bez elementów, które wpływają do jego górnego końca (dopływów, wyższych odcinków z ich przyrzeczami). Należą do niego m.in. cieki bez punktów, uchodzące do odcinka; ciek progu warstwy „Linie spływu”, który uchodzi w węźle na końcu odcinka, jest osobnym dopływem. Każdy odcinek ma swoje przyrzecze, poza odcinkiem między dwiema sąsiednimi komórkami NMT.

Przyrzecze to dopływ boczny odcinka, rozłożony wzdłuż niego. W modelach NRCS (WinTR-20) dopływ boczny nie wchodzi do równań trasowania – dodaje się go na górnym albo dolnym końcu odcinka; dodany na dolnym końcu omija przesunięcie i spłaszczenie fali w odcinku.

W Hydrografie przyrzecze wpływa bezpośrednio do węzła na dolnym końcu odcinka, obok odpływu z odcinka. Jego najdłuższa droga spływu, z której Hydrolog liczy czas koncentracji (domyślnie metodą Kirpicha), jest mierzona w jego granicach i kończy się u dolnego końca odcinka; ciek główny przyrzecza, od którego zależą jego długość i spadek cieku głównego, biegnie w górę jego odcinka. Przyrzecze dostaje parametry wyznaczonej zlewni, zmierzone z jego komórek; powierzchnie wszystkich elementów sumują się co do komórki do powierzchni zlewni przekroju zamykającego, a gdy leży on w zbiegu – do sumy zlewni cieków, które się w nim łączą (kontrola „Suma elementów = zlewnia przekroju zamykającego” w charakterystykach sieci).

Źródła: USDA-NRCS 2014 (NEH 630-17); Ponce 2014; USACE 2000 (HEC-HMS)

Długość odcinka Lo

Długość odcinka rzeki od górnego do dolnego końca: różnica odległości spływu jego końców do ujścia obszaru danych, liczonych po kierunkach spływu z NMT. To długość linii odcinka na mapie – łamanej przez środki jego komórek. Kierunki spływu wyznaczono z NMT z wpalonymi ciekami BDOT10k, więc tam, gdzie jest ciek BDOT10k, linia odcinka biegnie wzdłuż niego.

W metodzie Muskingum–Cunge długość odcinka wyznacza czas przepływu fali (K=Lo/c, gdzie c – prędkość fali), a razem z przekrojem – objętość wody magazynowanej w odcinku: dłuższy odcinek opóźnia szczyt i bardziej go spłaszcza. Na rzece meandrującej koryto bywa znacznie dłuższe od doliny, a w trasowaniu dłuższe koryto to więcej wody w odcinku i większe spłaszczenie fali. Długość zależy więc od tego, czy linia odcinka biegnie korytem – sprawdza to „Długość wzdłuż BDOT10k”.

W Hydrografie to długość odcinka przekazywana do Hydrologa (metoda Muskingum–Cunge). Hydrograf nie trasuje fali: przekrój odcinka (n Manninga, szerokość) podaje się w Hydrologu, w sekcji „Sieć i trasowanie”, przed obliczeniem sieci.

Źródła: Ponce 2014; USDA-NRCS 2014 (NEH 630-17); USACE 2000 (HEC-HMS)

Spadek odcinka Io

Różnica wysokości NMT w komórkach górnego i dolnego końca odcinka podzielona przez jego długość („Źródło spadku”: „NMT na końcach”). Gdy wysokość na dolnym końcu nie jest niższa niż na górnym albo na którymś końcu brak danych NMT, przyjmuje się spadek minimalny 0,0001 m/m, czyli 0,1 ‰ („minimalny (NMT nie opada)”). Spadek liczy się z dwóch komórek NMT na końcach odcinka, a nie jako spadek wyrównany całego odcinka. Wysokości pochodzą z NMT bez wpalenia cieków i wypełnienia zagłębień: NMT z wypełnionymi zagłębieniami jest na ciekach BDOT10k obniżony o 2 m, co przy jednym końcu na takim cieku zmieniłoby różnicę wysokości o 2 m.

W metodzie Muskingum–Cunge spadek odcinka (spadek tarcia, przybliżany spadkiem dna) razem z przekrojem i szorstkością wyznacza prędkość fali i jej spłaszczanie: dyfuzyjność hydrauliczna Q/(2TS0) (Q – przepływ, T – szerokość zwierciadła, S0 – spadek) rośnie, gdy spadek maleje. Na łagodnym odcinku fala płynie więc wolniej i bardziej się spłaszcza, na stromym – szybciej i prawie bez spłaszczenia. Gdy spadek wzdłuż rzeki wyraźnie się zmienia, według HEC-HMS może być potrzebnych kilka odcinków o różnych spadkach – odcinek dzieli punkt postawiony na rzece głównej (np. wodowskaz).

W Hydrografie to spadek odcinka przekazywany do Hydrologa (metoda Muskingum–Cunge). Spadek minimalny wynika stąd, że Hydrolog nie przyjmuje spadku, który nie jest dodatni. Tak płaskiego odcinka Muskingum–Cunge nie przelicza przy żadnym użytecznym kroku czasowym, więc Hydrograf przekazuje go jako opóźnienie: długość odcinka przebytą z prędkością 0,5 m/s, co najmniej 1 min. Panel sieci pokazuje wtedy uwagę o takim odcinku, tak jak o odcinku krótszym niż 200 m.

Źródła: Ponce 2014; USACE 2000 (HEC-HMS); USDA-NRCS 2014 (NEH 630-17)

Długość odcinka wzdłuż cieków BDOT10k Lo,BDOT

Kontrolna długość odcinka mierzona wzdłuż linii cieków BDOT10k (rzek i strumieni, kanałów, rowów). Linię odcinka z NMT próbkuje się co 10 m od górnego końca i w dolnym końcu; każdą próbkę przypisuje się do najbliższej linii BDOT10k w promieniu 25 m. Długość to suma odległości między kolejnymi próbkami: wzdłuż linii, gdy obie trafiły na tę samą, a gdy na różne – między ich rzutami na te linie.

Długość odcinka decyduje o czasie przepływu fali i jej spłaszczeniu („Długość odcinka”); zwykle szacuje się ją w GIS, a do dokładnego wyznaczenia mogą być potrzebne pomiary terenowe. Długość wzdłuż linii cieków BDOT10k pozwala sprawdzić, czy linia odcinka z NMT biegnie korytem. Linia z NMT biegnie po środkach komórek w ośmiu kierunkach, więc bywa nieco dłuższa od linii wektorowej (prosta ukośna – do ok. 8 %).

Wartość „brak”: co najmniej jedna próbka nie ma linii BDOT10k w promieniu 25 m (odcinek biegnie przerwą w liniach albo ciekiem, którego nie ma w BDOT10k) albo przy odcinku nie ma żadnej linii.

W Hydrografie to wartość kontrolna: Hydrolog dostaje długość z odległości spływu („Długość odcinka”), a długość wzdłuż BDOT10k jest w przekazaniu tylko informacją o pochodzeniu odcinka.

Źródła: USACE 2000 (HEC-HMS); USDA-NRCS 2014 (NEH 630-17)

Hietogram i bilans opadu

Objaśnienia pól sekcji „Hietogram” i wierszy bilansu pod wykresem „Opad”. Jak z nich korzystać, opisuje rozdział „Opad i odpływ”.

Czas trwania opadu D

Czas trwania opadu projektowego. Wysokość opadu P dla wybranych D i p to kwantyl opadu maksymalnego z atlasu PMAXTP (IMGW-PIB), uśredniony w zlewni metodą wieloboków równego opadu (Thiessena): każdy punkt siatki danych PMAXTP waży tyle, jaką część zlewni zajmuje jego wielobok – obszar bliższy temu punktowi niż innym. Bez granicy zlewni (żądanie API z własną morfometrią bez pmaxtp_grid) opad jest interpolowany w punkcie z 4 najbliższych punktów siatki metodą odwrotnych odległości (IDW, potęga 2); zob. „Opad PMAXTP: skąd wysokość”.

Dłuższy opad ma większą sumę, ale mniejsze średnie natężenie; Qmax zależy od obu, a krytyczny czas trwania – dający największe wezbranie – nie jest znany z góry (wg DVWK zwykle między Tc a 2Tc), dlatego warto porównać kilka czasów trwania. W Hydrografie hietogram dzieli opad na n=D/Δt kroków po 5 min.

PMAXTP podaje opady punktowe; Hydrograf uśrednia je w zlewni, ale sam nie redukuje ich do opadu obszarowego – KZGW 2017 uznaje opad punktowy za reprezentatywny do ok. 10 km², a dla zlewni 10–⁠100 km² podaje redukcję do 10 % (DVWK). Własny współczynnik redukcji możesz wpisać w polu „Współczynnik redukcji obszarowej (własny)”.

Źródła: IMGW-PIB 2022 (PMAXTP); KZGW 2017; DVWK 1984 (za KZGW 2017)

Współczynnik redukcji obszarowej (własny) ARF

Twój własny mnożnik opadu PMAXTP, przeliczający średnią opadów punktowych na opad obszarowy. Pole puste (domyślnie) – bez redukcji. Hydrograf nie wylicza tego współczynnika ani nie stosuje żadnego wzoru domyślnego: wartość i jej uzasadnienie (krzywa redukcyjna, źródło) są po stronie użytkownika. Nie dotyczy własnej serii opadu.

Opad punktowy jest reprezentatywny tylko dla małych zlewni, do ok. 10 km²; dla większych opad obszarowy jest mniejszy – redukcja rośnie z powierzchnią zlewni i maleje z czasem trwania opadu, a dla zlewni 10–⁠100 km² nie przekracza 10 %.

W Hydrografie P jest sumą hietogramu i wchodzi do bilansu SCS-CN; bilans pokazuje wtedy wiersz „Redukcja obszarowa” z wysokością przed redukcją, a współczynnik trafia do eksportu i do przekazania do Hydrologa.

Źródła: KZGW 2017; DVWK 1984 (za KZGW 2017); Chow i in. 1988 (za KZGW 2017)

Rozkład opadu w czasie (hietogram)

Sposób rozłożenia sumy opadu P na n kroków Δt = 5 min w czasie trwania D; opad w kroku to Pi=P⋅wi∑wj. Rozkłady:

Beta
kształt według α i β: wi=tiα−1(1−ti)β−1, gdzie ti=(i−0,5)/n
DVWK (Euler II)
bloki naprzemienne: największy w 1/3 czasu trwania, kolejne – malejąco jak wr=r−0,7 (r – ranga) – na przemian przed nim i po nim
Blokowy
stałe natężenie, wi=1

Przy tej samej sumie i czasie trwania rozkład natężenia zmienia wysokość i czas kulminacji: opad efektywny SCS-CN liczy się od sumy narastającej, więc ten sam blok opadu daje więcej odpływu, gdy spada później (straty Ia są już pokryte). Polska metodyka (za DVWK 1984) zaleca deszcz z maksimum w środku czasu trwania. W Hydrografie przy własnej serii opadu rozkład nie jest używany.

„DVWK (Euler II)” w Hydrologu jest przybliżeniem hietogramu Eulera typu II: wagi bloków nie pochodzą z lokalnej krzywej wysokość–czas trwania, tylko z zaniku r−0,7, a bloki są ułożone naprzemiennie – w Eulerze II kolejne co do wielkości bloki wypełniają czas przed szczytem, a pozostałe leżą po nim. Rozkład DVWK z polskiej metodyki (maksimum w środku czasu trwania) to inny hietogram.

Źródła: Chow i in. 1988; KZGW 2017; Malitz 2009; Wachulec i in. 2016

Parametr α rozkładu Beta

Parametr kształtu rozkładu Beta; razem z β ustala, kiedy w czasie trwania wypada szczyt opadu, położony w ułamku ts czasu trwania:

ts=α−1α+β−2

Położenie szczytu natężenia zmienia odpływ: wczesny szczyt (α<β) pada na zlewnię, w której straty nie są jeszcze pokryte, więc kulminacja jest zwykle niższa i wcześniejsza; późny (α>β) daje wyższą i późniejszą. Przy α=β opad jest symetryczny. W Hydrografie domyślnie α=2, β=5: szczyt w 0,2 czasu trwania.

Dozwolony zakres: 0<α≤20. Wzór na położenie szczytu dotyczy α,β>1; przy α≤1<β największe natężenie jest na początku opadu, przy β≤1<α – na końcu.

Źródła: Chow i in. 1988; Wachulec i in. 2016

Uwilgotnienie początkowe (AMC)

Ten sam opad może dać kilkakrotnie różny odpływ: w przykładzie NEH 630 (P = 109 mm, CN 74) odpływ wynosi 16,5 mm przy AMC I, 46 mm przy AMC II i 76 mm przy AMC III. AMC III podnosi CN (mniejsza retencja, większy odpływ), AMC I go obniża; np. CN 78,3 daje 61 przy AMC I i 89 przy AMC III.

W Hydrografie przeliczony CN zmienia straty i opad efektywny, a przez nie cały hydrogram; Tc metody NRCS jest liczony z CN dla AMC II.

Wzory Hawkinsa i in. (1985) przybliżają tabelę przeliczeń NEH 630 i są zalecane dla CN 55–⁠95; Hydrolog stosuje je dla każdego CN, a wynik zaokrągla do liczby całkowitej i ogranicza do 1–⁠100. Porównanie stanów AMC krok po kroku: „Porównaj uwilgotnienie AMC”.

Źródła: Hawkins i in. 1985 (za Ponce i Hawkins 1996); USDA-NRCS 2004 (NEH 630-10)

Własna seria opadu

Własna seria, np. z deszczomierza, daje hydrogram konkretnego zdarzenia – bez przypisanego prawdopodobieństwa – i zachowuje rzeczywisty rozkład natężenia, który obok sumy i czasu trwania decyduje o kulminacji. W Hydrografie seria zastępuje czas trwania, prawdopodobieństwo i rozkład opadu PMAXTP; hydrogram jest liczony z krokiem Δt serii, a straty SCS-CN i przeliczenie AMC działają tak samo jak dla opadu PMAXTP.

Tabela ma n=D/Δt wierszy z czasem końca kroku i opadem; jej wypełnianie, import CSV i przyciski opisuje „Własna seria opadu zamiast PMAXTP”. W pliku CSV z dwiema kolumnami czas [min] to koniec kroku albo 0 na początku, a czasy w równych odstępach wyznaczają krok.

Źródła: KZGW 2017

Opad PMAXTP: skąd wysokość

Wysokość opadu PMAXTP powstaje z punktów siatki danych (kwantyle atlasu PMAXTP IMGW-PIB co 2 km). „Średnia w zlewni”: średnia ważona metodą wieloboków równego opadu (Thiessena) – wagą punktu jest część zlewni, która leży bliżej niego niż innych punktów; liczba to punkty, których wieloboki obejmują zlewnię. „W punkcie (IDW)”: interpolacja w klikniętym punkcie z 4 najbliższych punktów, gdy granica zlewni nie jest znana (żądanie API z własną morfometrią).

Do modelu opad–odpływ potrzebny jest opad średni w zlewni, a metoda wieloboków równego opadu jest jedną z dwóch najczęściej stosowanych (obok izohiet). Opad z jednego punktu jest reprezentatywny tylko dla małych zlewni, do ok. 10 km².

W Hydrografie ta wysokość jest sumą hietogramu; punkty, ich opad i wagi pobierzesz przyciskami „Hietogram JSON” i „Punkty PMAXTP (GeoJSON)” („Eksport hietogramu”).

Średnia opadów punktowych nie jest opadem obszarowym: Hydrograf sam nie stosuje współczynnika redukcji (dla zlewni 10–⁠100 km² do 10 %, DVWK); możesz wpisać własny w polu „Współczynnik redukcji obszarowej (własny)”.

Źródła: KZGW 2017; IMGW-PIB 2022 (PMAXTP); DVWK 1984 (za KZGW 2017)

Eksport hietogramu

Pliki pozwalają sprawdzić i powtórzyć obliczenie opadu projektowego poza Hydrografem, np. wczytać punkty i granicę zlewni do QGIS. Zawierają wartości z ostatnio policzonego hydrogramu:

„Hietogram CSV”
kroki hietogramu – czas od i do [min], opad, opad efektywny i opad narastający [mm]
„Hietogram JSON”
te same kroki ze scenariuszem (czas trwania, prawdopodobieństwo, typ hietogramu) i punktami PMAXTP
„Punkty PMAXTP (GeoJSON)”
punkty siatki użyte do wysokości opadu (WGS84) z opadem, wagą, polem wieloboku Thiessena w zlewni [km²] albo odległością od punktu IDW [m] i współrzędnymi PL-1992; przy średniej w zlewni także jej granica, przy IDW – punkt interpolacji

Własna seria opadu nie ma punktów PMAXTP. Z własnym współczynnikiem redukcji kroki hietogramu są już zredukowane, JSON i GeoJSON podają współczynnik i wysokość przed redukcją, a nazwy plików kończą się na „_arf…”.

Opad efektywny Pe

Pe to wysokość odpływu bezpośredniego: objętość fali V=Pe⋅A, a przy tym samym rozkładzie w czasie rzędne hydrogramu są proporcjonalne do Pe. Przy odpływie poniżej ok. 13 mm metoda SCS-CN jest mniej dokładna. W Hydrografie przyrosty Pe są splatane z hydrogramem jednostkowym.

Gdy P≤Ia, Pe=0 – odpływu nie ma. Liczenie przyrostów Pe z sumy narastającej NEH 630 traktuje jako podejście zastępcze – równanie SCS-CN nie jest równaniem infiltracji.

Źródła: USDA-NRCS 2004 (NEH 630-10); USDA-SCS 1986 (TR-55); Chow i in. 1988

Straty początkowe Ia

Próg opadu, poniżej którego nie ma odpływu bezpośredniego – przy małym opadzie hydrogram może być zerowy; np. dla CN 78 Ia ≈ 14 mm, przy AMC I (CN 61) ≈ 32 mm, przy AMC III (CN 89) ≈ 6 mm. W Hydrografie Ia=0,2⋅S odejmuje się od sumy narastającej opadu.

Współczynnik 0,2 to standard NRCS (NEH 630, utrzymany w wydaniu z 2025 r.). Proponowanej wartości 0,05 (Hawkins i in. 2002; Woodward i in. 2003) NRCS nie przyjęło, a Hydrograf jej nie stosuje – wymagałaby innych wartości CN.

Źródła: USDA-NRCS 2004 (NEH 630-10); USDA-NRCS 2025 (NEH 630-H); USDA-SCS 1986 (TR-55); Hawkins i in. 2002; Woodward i in. 2003

Hydrogram: formularz i wyniki

Pola formularza sekcji „Hydrogram” i wiersze jej wyników. Poszczególne modele, metody i sposoby estymacji, z zakresem stosowalności każdego z nich, opisują części: modele hydrogramu jednostkowego, metody czasu koncentracji i estymacja parametrów Nasha; obsługę formularza – Hydrogram: model, czas koncentracji, wynik.

Model hydrogramu jednostkowego

Hydrogram jednostkowy (Sherman 1932) to hydrogram odpływu bezpośredniego z 1 mm opadu efektywnego, równomiernego na całej zlewni, w jednym kroku Δt. Hydrogram odpływu jest splotem przyrostów opadu efektywnego z hydrogramem jednostkowym u:

Qk=∑i=0kPe,i⋅uk−i

Qk
przepływ w chwili k⋅Δt od początku opadu [m³/s]
Pe,i
opad efektywny w i-tym kroku (liczonym od 0) [mm]
uj
rzędna hydrogramu jednostkowego po j krokach [m³/s na 1 mm]

Model ustala kształt odpowiedzi zlewni – czas do szczytu i wysokość szczytu; w przykładzie NEH 630 dwie zlewnie o tej samej powierzchni 11,9 km², zwarta i wydłużona, mają szczyty hydrogramu jednostkowego 1,62 i 0,62 m³/s na 1 mm. Objętość odpływu zależy od Pe i A, a nie od modelu. Metoda zakłada liniową i niezmienną w czasie odpowiedź zlewni – to przybliżenie.

W Hydrografie do wyboru są modele SCS, Nasha i Snydera (opis modeli); hydrogram jednostkowy dla kroku Δt liczy Hydrolog wybranym modelem.

Źródła: Sherman 1932 (za Chow i in. 1988); Chow i in. 1988; USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16)

Czas koncentracji Tc

Czas dopływu wody z hydraulicznie najdalszego punktu zlewni – tego o najdłuższym czasie dopływu, niekoniecznie najdalszego – do ujścia.

Czas koncentracji wpływa na kształt i szczyt hydrogramu: krótszy Tc – wcześniejszy i wyższy szczyt (urbanizacja zwykle skraca Tc). Różne metody dają dla tej samej zlewni wartości różniące się nawet kilkukrotnie. Sprawdź zakres stosowalności wybranej metody (metody czasu koncentracji).

W Hydrografie w modelu SCS Tc wyznacza opóźnienie tlag=0,6⋅Tc. W modelu Snydera Tc jest liczony, ale nie zmienia hydrogramu; w modelu Nasha (metoda Lutza lub regresja) nie jest liczony.

Źródła: USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15); USDA-SCS 1986 (TR-55); Grimaldi i in. 2012

Współczynnik spływu (FAA) C

Współczynnik spływu metody racjonalnej (Q=CiA); w metodzie FAA wyznacza czas spływu po powierzchni. Wymagany w metodzie FAA: podajesz go sam, wybierając z tabeli I wytycznych FAA (1970) wartość dla powierzchni, po której spływa woda. Hydrograf nie wylicza C – ani z CN, ani z pokrycia terenu.

Wartości C wg FAA (1970), tab. I:

0,75–⁠0,95
szczelne pokrycia dachów
0,80–⁠0,95
asfaltowe nawierzchnie pasów startowych
0,70–⁠0,90
betonowe nawierzchnie pasów startowych
0,35–⁠0,70
nawierzchnie żwirowe i tłuczniowe (makadam)
0,40–⁠0,65
grunty nieprzepuszczalne (ciężkie)*
0,30–⁠0,55
grunty nieprzepuszczalne z darnią*
0,15–⁠0,40
grunty słabo przepuszczalne*
0,10–⁠0,30
grunty słabo przepuszczalne z darnią*
0,05–⁠0,20
grunty umiarkowanie przepuszczalne*
0,00–⁠0,10
grunty umiarkowanie przepuszczalne z darnią*

* – dla spadków od 1 do 2 % (przypis tab. I). Gdy woda spływa po kilku rodzajach powierzchni, FAA zaleca C średni ważony ich powierzchnią.

Im mniej przepuszczalna powierzchnia, tym większy C i krótszy spływ po powierzchni – w metodzie FAA czas jest proporcjonalny do 1,1−C: wzrost C z 0,3 do 0,9 skraca go czterokrotnie.

W Hydrografie wpływa na hydrogram tylko przez Tc metody FAA. Pole „C (spływ)” jest widoczne i wymagane tylko przy tej metodzie – bez wartości obliczenie nie rusza. Hydrograf przyjmuje 0<C≤1; Hydrolog ostrzega (aplikacja pokazuje ostrzeżenie pod sekcją „Hydrogram”) przy C powyżej 0,95 – największej wartości tabeli.

Źródła: FAA 1970; Chow i in. 1988

Współczynnik oporu (Kerby) N

Bezwymiarowy współczynnik oporu (retardance) Kerby’ego dla spływu po stoku – podobny w idei do współczynnika Manninga, ale znacznie większy. Wymagany w metodach Kerby i Kerby-Kirpich: podajesz go sam, wybierając z tabeli Kerby’ego wartość dla powierzchni, po której spływa woda; Hydrograf nie przyjmuje wartości domyślnej.

Wartości N wg Kerby’ego (1959):

0,02
gładkie powierzchnie nieprzepuszczalne (asfalt, beton)
0,10
gładka, ubita, odkryta gleba
0,20
słaba trawa, uprawy rzędowe, umiarkowanie szorstka odkryta powierzchnia
0,40
pastwisko, przeciętna trawa
0,60
las liściasty
0,80
gęsta trawa, las iglasty, las liściasty z grubą ściółką

Szorstkość spowalnia spływ po stoku: Tc rośnie z N w potędze 0,467 – dla N=0,8 jest ok. 5,6 razy dłuższy niż dla 0,02. Wartości z tabeli przyjmuje się bez interpolacji.

W Hydrografie wpływa na Tc metod Kerby i Kerby-Kirpich (część spływu po stoku). Pole „N (opór)” jest widoczne i wymagane tylko przy tych metodach, w zakresie 0,02–⁠0,8 – bez wartości obliczenie nie rusza.

Źródła: Kerby 1959 (za Fang i in. 2005, tab. 3.3); TxDOT 2019; Roussel i in. 2005

Estymacja parametrów Nasha

Sposób wyznaczenia liczby zbiorników N i stałej retencji K kaskady Nasha.

N i K wyznacza się metodą momentów z obserwowanych wezbrań; w zlewni bez pomiarów szacuje się je z cech zlewni i opadu, a różne metody dają różne N i K, więc różne Qmax i czas do szczytu.

W Hydrografie do wyboru są metoda Lutza (domyślna) i regresja urbanizacyjna (opis metod); warto porównać wyniki.

Źródła: Nash 1957; Chow i in. 1988

Współczynnik czasu (Snyder) Ct

Współczynnik opóźnienia w modelu Snydera (domyślnie 1,5); ujmuje wpływ spadku i retencji zlewni na opóźnienie:

tL=Ct(LgLc)0,3

Lg
długość cieku głównego [km]
Lc
długość cieku głównego od ujścia do punktu najbliższego środkowi ciężkości zlewni [km]
tL
opóźnienie zlewni [h]

Większy Ct – dłuższe opóźnienie, szczyt później i niższy (qp jest odwrotnie proporcjonalny do tL). Bez pomiarów Ct przyjmuje się z kalibracji w zlewniach tego samego regionu. W Hydrografie wchodzi do opóźnienia tL hydrogramu Snydera.

Ct jest tu w postaci metrycznej (L w km), równej 0,75 × Ct Snydera: typowe 1,35–⁠1,65 to przeliczone 1,8–⁠2,2 z Appalachów, a domyślne 1,5 – typowe 2,0. W literaturze notowano Ct od 0,4 w zlewniach górskich do 8,0 nad Zatoką Meksykańską (w tej postaci ok. 0,3–⁠6).

Źródła: Snyder 1938 (za Chow i in. 1988); Chow i in. 1988; Young i in. 1986; USACE 2000 (HEC-HMS)

Współczynnik szczytu (Snyder) Cp

Współczynnik przepływu szczytowego w modelu Snydera (domyślnie 0,6); odzwierciedla retencję zlewni:

qp=0,275⋅CpAtL

A
powierzchnia zlewni [km²]
tL
opóźnienie zlewni [h]
qp
przepływ szczytowy hydrogramu jednostkowego [m³/s na 1 mm]

W metodzie Snydera szczyt hydrogramu jednostkowego jest proporcjonalny do Cp: przy objętości 1 mm większy Cp (mniejsza retencja) daje hydrogram wyższy i węższy. Typowo 0,4–⁠0,8 (Snyder: 0,56–⁠0,69, za Meier 1964); mniejsze w zlewniach o dużej retencji, większe przy małej; większemu Cp zwykle towarzyszy mniejszy Ct.

W Hydrografie hydrogram jednostkowy Snydera jest liczony dla czasu trwania opadu równego krokowi Δt (opóźnienie i szczyt przeliczone na ten czas trwania) jako krzywa gamma przechodząca przez szczyt i mieszcząca 1 mm odpływu, więc jego szczyt jest – z dokładnością do kroku Δt – proporcjonalny do Cp, a większy Cp daje hydrogram węższy.

Źródła: Snyder 1938 (za Chow i in. 1988); Meier 1964; USACE 2000 (HEC-HMS); TxDOT 2019; Ponce 2013

Udział terenów zurbanizowanych w zlewni U

Udział terenów zabudowanych i komunikacyjnych w powierzchni zlewni według pokrycia terenu (klasy „zabudowa mieszkaniowa”, „zabudowa przemysłowa” i „droga” – drogi i place utwardzone; BDOT10k: zabudowa PTZB, tereny przemysłowo-składowe PTNZ, kompleksy przemysłowe KUPG, tereny komunikacyjne PTKM i place PTPL), użyty jako U w metodzie Lutza.

Drogi i place należą do terenów zurbanizowanych jak w ewidencji gruntów (grunty zabudowane i zurbanizowane obejmują tereny komunikacyjne); grunty nieużytkowane, tereny pod urządzeniami technicznymi (np. farmy fotowoltaiczne), place nieutwardzone, wyrobiska i składowiska (klasa „inny”) – nie.

Zabudowa skraca czas do szczytu hydrogramu chwilowego (tp∝e−0,016U; np. o 27 % przy 20 % terenów zurbanizowanych), więc szczyt jest wcześniejszy i wyższy. W Hydrografie U wynika z pokrycia terenu zlewni (z dokładnością do 0,1 %) i wchodzi do estymacji Nasha metodą Lutza. To inna wielkość niż U regresji urbanizacyjnej (średnia nieprzepuszczalność pokrycia terenu, wskaźnik urbanizacji).

Źródła: Lutz 1984 (za KZGW 2017 i Assmann 1999); KZGW 2017; Rozporządzenie EGiB 2021

Wskaźnik urbanizacji U

Średnia ważona powierzchnią nieprzepuszczalność pokrycia terenu zlewni (klasy BDOT10k), użyta jako U w regresji urbanizacyjnej; pokazana w %.

Nieprzepuszczalność to stałe wartości przypisane w Hydrografie źródłom BDOT10k; dla zabudowy są to średnie udziały powierzchni nieprzepuszczalnych dzielnic TR-55: przemysłowej 72 %, handlowo-usługowej 85 %, mieszkaniowej wielorodzinnej 65 % oraz jednorodzinnej i pozostałej 30 %.

Udział powierzchni nieprzepuszczalnych skraca reakcję zlewni: przy U=0,2 opóźnienie maleje o ok. 26 %, a k o ok. 11 % względem zlewni bez uszczelnień – hydrogram szybszy i wyższy. W Hydrografie wchodzi tylko do regresji urbanizacyjnej: tL∝(1+U)−1,66, k∝(1+U)−0,62.

Źródła: Sarma i in. 1969; KZGW 2017; USDA-SCS 1986 (TR-55)

Modele hydrogramu jednostkowego

SCS (NRCS) – bezwymiarowy hydrogram jednostkowy

Kształt hydrogramu jest stały (współczynnik szczytu 484), a szczyt rośnie jak A/tp: przy tej samej powierzchni zlewnia o krótszym Tc daje szczyt wyższy i wcześniejszy. NEH 630 notuje dla różnych zlewni współczynniki szczytu od poniżej 100 do ponad 600 (wyższe w terenie stromym).

W Hydrografie jedynym parametrem czasowym zlewni jest Tc (obok kroku Δt), więc wybór metody Tc bezpośrednio zmienia Qmax.

NEH 630 zaleca jednorodne podzlewnie nie większe niż ok. 52 km² (20 mi²) i krok Δt nie dłuższy niż 0,25tp – przy Δt = 5 min oznacza to Tc od ok. 29 min. Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) przy powierzchni powyżej 52 km² oraz przy kroku Δt dłuższym niż 0,25tp; Hydrograf liczy jeden hydrogram dla zlewni do 250 km².

Źródła: Mockus 1957 (za NEH 630-16); USDA-NRCS 2007 (NEH 630-16); USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15)

Nash – kaskada zbiorników liniowych

Dwa parametry opisują opóźnienie (N⋅K) i rozmycie (N⋅K2) odpowiedzi zlewni: przy stałym N większe K, a przy stałym K większe N – hydrogram bardziej opóźniony i spłaszczony.

W Hydrografie hydrogram jednostkowy dla kroku Δt powstaje z krzywej S hydrogramu chwilowego i jest skalowany powierzchnią A.

Zakres stosowalności zależy od sposobu estymacji N i K: ich wartości zależą od zlewni i od wybranej estymacji. Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) przy N poza 1–⁠10 i K poza 10–⁠200 min (te zakresy nie mają opublikowanego źródła) oraz przy kroku Δt dłuższym niż jedna czwarta czasu do szczytu hydrogramu jednostkowego.

Źródła: Nash 1957; Chow i in. 1988

Snyder – syntetyczny hydrogram jednostkowy

Im dłuższy ciek i dalej od ujścia leży środek ciężkości zlewni, tym dłuższe opóźnienie i niższy szczyt – rozmiar i kształt zlewni wchodzą tu wprost, przez Lg i Lc. Metoda Snydera przelicza opóźnienie i szczyt na czas trwania opadu (tLR=tL+0,25(Δt−tD)).

W Hydrografie hydrogram jednostkowy jest liczony dla czasu trwania opadu równego krokowi Δt, z opóźnieniem tLR, czasem do szczytu tpR i szczytem qpR. Jego kształt to krzywa gamma przez szczyt (tpR, qpR) o objętości 1 mm: Ct wyznacza czas szczytu, a Cp – jego wysokość, i im większy Cp, tym węższy hydrogram. Hydrogram zależy więc od A, Lg, Lc, Ct, Cp i kroku Δt; Tc jest liczony, ale nie zmienia hydrogramu.

Metoda empiryczna Snydera (1938) dla zlewni Appalachów o powierzchni ok. 26–⁠26 000 km²; Ct i Cp należy brać z kalibracji w zlewniach tego samego regionu (typowo Ct = 1,35–⁠1,65 w postaci metrycznej, Cp = 0,4–⁠0,8). Wymaga Lg i Lc. Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) poza Ct 1,35–⁠1,65, Cp 0,4–⁠0,8 i powierzchnią 26–⁠26 000 km² oraz przy kroku Δt dłuższym niż 0,25tpR.

Źródła: Snyder 1938 (za Chow i in. 1988); Chow i in. 1988; USACE 2000 (HEC-HMS); Ponce 2013

Estymacja parametrów Nasha

Metoda Lutza

Czas do szczytu rośnie z długością cieku i oddaleniem środka ciężkości zlewni od ujścia, maleje ze spadkiem; lasy go wydłużają, zabudowa skraca. Zlewnia wydłużona, z odległym środkiem ciężkości i małym spadkiem daje późniejszy i niższy szczyt.

W Hydrografie: Lg, Lc i Ig z NMT, n=0,035 dla każdego cieku, U i W z pokrycia terenu zlewni (bez danych o pokryciu terenu U=W=0): U to udział zabudowy, dróg i placów, a W – lasów (wiersze „Lasy W” i „Tereny zurbanizowane U” w tabeli hydrogramu).

Zakres wg metodyki KZGW (2017): niekontrolowane zlewnie quasi-naturalne (uszczelnienie poniżej 5 %) do 236 km², jako alternatywa dla modelu Snydera; wzór Lutza (1984) pochodzi z 75 zlewni. Metoda jest stosowana także w zlewniach zurbanizowanych i do 250 km². Wymaga Lg, Lc i Ig oraz Lc≤Lg; N jest szukane w przedziale 1,1–⁠20, a gdy rozwiązania tam nie ma, obliczenie kończy się błędem.

Źródła: Lutz 1984 (za KZGW 2017 i Assmann 1999); KZGW 2017; Rozporządzenie EGiB 2021

Regresja urbanizacyjna (Rao, Delleur, Sarma)

Większy udział powierzchni nieprzepuszczalnych skraca opóźnienie i zmniejsza K oraz N – szczyt hydrogramu chwilowego jest wyższy i wcześniejszy; parametry zależą też od opadu (H, D), więc nie są stałą cechą zlewni.

W Hydrografie U to średnia ważona nieprzepuszczalność pokrycia terenu, H – opad efektywny SCS-CN z sumy opadu, D – liczba kroków z opadem efektywnym razy Δt. Gdy opad nie przekracza strat Ia, Hydrograf przyjmuje H = 1 mm.

Równanie opóźnienia dopasowano do 125 opadów z 11 zlewni o powierzchni 0,12–⁠50 km² i U = 0–⁠0,38 w Indianie i Teksasie (Sarma i in. 1969; w pracy z 1972 r. – ok. 200 opadów); autorzy przestrzegają przed ekstrapolacją. KZGW 2017 zaleca te wzory dla zlewni zurbanizowanych do 52 km². Hydrolog wymaga 0≤U<1 i nie ostrzega poza zakresem kalibracji.

Źródła: Sarma i in. 1969; Rao i in. 1972; KZGW 2017

Metody czasu koncentracji

NRCS – równanie opóźnienia (lag)

Dłuższa droga spływu wydłuża Tc, a wyższy CN (gładsza, mniej retencyjna powierzchnia) i większy spadek terenu go skracają.

W Hydrografie: Lmax („Najdłuższa droga spływu”) i Iśr („Średni spadek terenu”) z NMT oraz CN zlewni dla AMC II. Gdy brak Lmax albo Iśr, obliczenie kończy się komunikatem o brakujących danych – bez wartości zastępczych.

Wg NEH 630 równania nie stosuje się dla CN poniżej 50 i powyżej 95; opracowano je na danych z 24 zlewni o powierzchni 0,005–⁠24 km², w większości poniżej 8 km². Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) poza CN 50–⁠95 i powierzchnią 0,005–⁠24 km².

Źródła: Mockus 1961 (za NEH 630-15); USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15); Fang i in. 2005

Kirpich (1940)

Czas koncentracji zależy tylko od długości i spadku drogi wody – nie od CN ani pokrycia terenu.

W Hydrografie: Lmax i Idr z NMT („Najdłuższa droga spływu” i „Spadek najdłuższej drogi spływu”). Gdy którejś wartości brak, obliczenie kończy się komunikatem o brakujących danych – spadek cieku głównego ani średni spadek terenu jej nie zastępują.

Dane Kirpicha: 7 małych zlewni rolniczych w Tennessee, 0,005–⁠0,45 km², spadki 3–⁠10 %; wg autora wzór stosuje się do ok. 0,8 km² (200 akrów). Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) poza powierzchnią 0,005–⁠0,45 km² i spadkiem 0,03–⁠0,10 m/m – zakresem danych Kirpicha.

Źródła: Kirpich 1940 (za Fang i in. 2005 i Roussel i in. 2005); Mota i Kobiyama 2015; USDA-NRCS 2010 (NEH 630-15)

Giandotti (1934)

Tc rośnie z powierzchnią i długością cieku, maleje ze wzrostem deniwelacji Hśr−Hmin.

W Hydrografie: Lg – ciek główny z sieci z NMT, wysokością ujścia jest Hmin. Bez cieku głównego albo średniej wysokości obliczenie kończy się komunikatem o brakujących danych – długość zlewni ani środek przedziału wysokości ich nie zastępują.

Kalibracja: 12 zlewni we Włoszech, 170–⁠70 000 km², bez informacji o użytych wezbraniach. Hydrograf liczy hydrogram do 250 km², więc większość zlewni leży poniżej zakresu kalibracji. Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) poza powierzchnią 170–⁠70 000 km² – zakresem kalibracji.

Źródła: Giandotti 1934 (za Grimaldi i in. 2012)

FAA

Wzór Federal Aviation Administration (FAA 1970, AC 150/5320-5B, rys. 7) do projektowania odwodnienia lotnisk liczy tylko czas spływu po powierzchni na długości Lsp – przepływ korytem nie jest uwzględniany. Większy C (powierzchnia szczelniejsza) i większy spadek skracają Tc.

W Hydrografie: Lsp i Isp – odcinek spływu powierzchniowego najdłuższej drogi spływu („Spływ powierzchniowy – długość” i „– spadek”), C – z wymaganego pola „C (spływ)”; Hydrograf nie wylicza C.

Nomogram FAA obejmuje L do 800 ft (0,24 km), spadki 0,5–⁠2,5 % i C do 0,95; dłuższe odcinki liczy się wzorem. Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) tylko przy C powyżej 0,95 – największej wartości tab. I.

Źródła: FAA 1970; Fang i in. 2005

Kerby (1959)

Opisuje tylko spływ po stoku: Tc rośnie z długością i szorstkością N, maleje ze spadkiem; w małych zlewniach ten spływ może dominować w czasie koncentracji.

W Hydrografie: Lsp i Isp – odcinek spływu powierzchniowego najdłuższej drogi spływu („Spływ powierzchniowy – długość” i „– spadek”), N – z wymaganego pola „N (opór)”.

Dane Kerby’ego: zlewnie poniżej 10 akrów (0,04 km²), spadki poniżej 1 %, długość spływu do 1200 ft (0,366 km), N do 0,8. Poprawkę spadku dla spadków poniżej 0,002 zaleca Cleveland i in. (2012). Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) poza zakresem danych Kerby’ego: powierzchnią do 0,04 km², Lsp do 0,366 km, spadkiem do 0,01 m/m i N 0,02–⁠0,80. Odcinek spływu powierzchniowego Hydrografu zależy od progu sieci cieków i przy dużym progu przekracza 0,366 km.

Źródła: Kerby 1959 (za Roussel i in. 2005); Fang i in. 2005; Cleveland i in. 2012 (TxDOT 0-6382-P1)

Kerby-Kirpich

Metoda złożona: czas spływu po stoku (Kerby) plus czas przepływu korytem (Kirpich). Koryto to najdłuższa droga spływu od punktu zlewni najdalszego hydraulicznie do ujścia bez odcinka spływu po stoku, a jego spadek liczy się na całej tej drodze.

Metoda rozdziela wolny spływ po stoku i szybszy przepływ korytem – kilometr spływu po stoku trwa zwykle znacznie dłużej niż kilometr w korycie. Dla 92 zlewni w Teksasie dawała Tc zgodne z czasami do szczytu obserwowanych wezbrań.

W Hydrografie drogę wody dzieli sieć cieków z NMT: odcinek do jej pierwszej komórki to spływ po stoku (Lsp, Isp), reszta Lmax−Lsp to koryto ze spadkiem całej drogi Idr – jak w przykładzie TxDOT; Lmax musi być większa od Lsp. N – z wymaganego pola „N (opór)”.

Metodę zweryfikowano na 92 zlewniach w Teksasie: 0,65–⁠388 km², ciek główny (od ujścia do działu wodnego) 1,6–⁠80 km, jego spadek 0,002–⁠0,02. Przy spadku poniżej 0,002 zaleca się dodać 0,0005 w obu częściach; Hydrolog robi to osobno dla każdego spadku. Hydrolog zgłasza ostrzeżenie (aplikacja pokazuje je pod sekcją „Hydrogram”) poza powierzchnią 0,65–⁠388 km², Lsp do 0,366 km, N 0,02–⁠0,80, Lmax 1,6–⁠80 km i Idr 0,002–⁠0,02.

Źródła: Roussel i in. 2005; TxDOT 2019; Cleveland i in. 2012 (TxDOT 0-6382-P1); USDA-SCS 1986 (TR-55)

↑ Spis treści